Trong bối cảnh nhiều người vẫn cho rằng khoa học và tôn giáo đứng ở hai chiến tuyến - một bên là lí tính, một bên là đức tin - “Tính không của vạn vật - Quán chiếu khoa học hiện đại bằng các nguyên lí của Phật giáo” cho thấy một con đường khác: đối thoại, soi chiếu và bổ sung cho nhau.
Với nền tảng nhiều năm giảng dạy các học phần về khoa học đương đại, triết học khoa học tự nhiên và Phật giáo tại Đại học Quốc gia Hà Nội, Nguyễn Hoàng Hải viết cuốn sách này như kết quả của một hành trình suy tư dài, nơi tri thức khoa học và trí tuệ Phật giáo gặp gỡ trong một tầm nhìn chung về thực tại.
Tác giả lựa chọn ba nguyên lí Phật giáo mà ông cho là cốt lõi nhất - duyên khởi, sự khổ và trung đạo - để quán chiếu vào các lĩnh vực khoa học hiện đại: từ thế giới vật chất vi mô, sự sống, cơ thể con người cho đến ý thức. Duyên khởi cho thấy không có sự vật, hiện tượng nào tồn tại độc lập; tất cả đều phụ thuộc vào vô số nhân và duyên luôn biến đổi. Trên nền tảng đó, tính không được hiểu như sự vắng mặt của một bản chất tự thân, cố định - mọi thứ chỉ là mạng lưới quan hệ và quá trình. Sự khổ được giải thích như hệ quả của ảo tưởng về bản ngã bất biến, trong khi trung đạo và Bát chính đạo mở ra con đường thoát khổ, tránh mọi cực đoan trong nhận thức và hành động.
Điểm đặc sắc của cuốn sách nằm ở cách tác giả triển khai tư tưởng này qua từng “tầng” của vũ trụ. Ở thế giới vật chất, ông gợi lại những phát hiện của vật lí hiện đại: cơ học lượng tử, lưỡng tính sóng - hạt, nguyên lí bất định, cấu trúc vi mô của hạt và trường… để cho thấy vật chất không hề “rắn chắc” và độc lập như trực giác thường ngày. Ở cấp độ sự sống và cơ thể, ông phân tích sự cộng sinh, phụ thuộc lẫn nhau giữa gene, tế bào, vi sinh vật và môi trường, cho thấy cái gọi là “cơ thể ta” thực chất là một hệ sinh thái liên kết chằng chịt. Ở cấp độ ý thức, ông bàn về cách bộ não kiến tạo thực tại từ những lát cắt rất mỏng của thông tin giác quan - ý thức chỉ là mô hình mà não xây dựng để có thể dự đoán và thích ứng, chứ không phải tấm gương phản chiếu trung lập.
Bố cục của cuốn sách Tính Không Của Vạn Vật - Quán Chiếu Khoa Học Hiện Đại Bằng Các Nguyên Lý Của Phật Giáo được chia làm 5 chương:
- Chương 1: Trình bày sơ lược về nền văn minh Ấn Độ trước khi Phật giáo ra đời, sự cải cách của Phật giáo trên nền tảng của Ấn Độ giáo, sự phát triển của Phật giáo ở Ấn Độ và ở Việt Nam và các nguyên lí của Phật giáo.
- Chương 2: Trình bày tính không của vật chất thông qua lí thuyết về nguyên tử và các hạt hạ nguyên tử.
- Chương 3: Trình bày tính không ở sự sống nói chung.
- Chương 4: Tính không trong cơ thể con người ở ba mức độ: cơ thể, tế bào và DNA.
- Chương 5: Tính không của ý thức con người. Ý thức phát triển từ các nhận thức cơ bản, là trí tuệ tập thể ở các mức độ cấu trúc khác nhau.
Cuốn sách không chỉ dành cho những ai yêu thích Phật giáo hay triết học, cuốn sách còn là tài liệu cho những người đam mê khoa học, mong muốn khám phá sự gắn kết giữa tôn giáo và lý trí, giữa niềm tin và kiến thức.
Trích dẫn sách Tính Không Của Vạn Vật - Quán Chiếu Khoa Học Hiện Đại Bằng Các Nguyên Lý Của Phật Giáo
Nhiều người cho rằng khoa học và tôn giáo không thể đồng hành với nhau bởi sự mâu thuẫn giữa lí tính và đức tin. Nhưng Phật giáo thì không thế, Phật giáo rất gần khoa học. Nói đúng hơn là các nguyên lí của Phật giáo là các nguyên lí của triết học. Cuốn sách này cho thấy rằng ở mức độ nguyên lí, Phật giáo và khoa học hiện đại không chỉ có những điểm chung mà còn có thể hỗ trợ cho nhau. Cuốn sách này ra đời sau nhiều năm tác giả giảng dạy các môn học Khoa học đương đại và Phật giáo và Triết học khoa học tự nhiên ở Đại học Quốc gia Hà Nội. Cuốn sách không chỉ là một giáo trình phục vụ các sinh viên mà có thể dành cho những người quan tâm và yêu thích ba lĩnh vực: Phật giáo, triết học và khoa học.
Kinh sách của Phật giáo thì vô cùng đồ sộ với nhiều trường phái khác nhau. Cuốn sách này chỉ đề cập đến ba nguyên lí của Phật giáo mà theo tôi là cơ bản nhất: duyên khởi, sự khổ và trung đạo. Ba nguyên lí đó quán chiếu vào khoa học hiện đại về thế giới vật chất, sự sống, cơ thể và ý thức. Duyên khởi là nguồn gốc, là cơ sở giải thích mọi sự vật và hiện tượng trong vũ trụ cho rằng chúng không tồn tại độc lập mà luôn phụ thuộc vào các điều kiện và yếu tố khác. Duyên khởi trong sự sống, đặc biệt là trong cuộc sống con người dẫn đến vô ngã – không có một bản ngã bất biến và tự thân. Ảo tưởng cho rằng luôn tồn tại một bản ngã đến từ sự phụ thuộc vào ngũ uẩn và các yếu tố ngoại cảnh từ môi trường tự nhiên và xã hội dẫn đến sự khổ đau. Để giải thoát khỏi sự đau khổ, Phật giáo cho rằng phải đi theo con đường trung đạo, là con đường tránh mọi thái cực.
[…]
Nội dung cuốn sách đề cập đến nhiều lĩnh vực với số lượng các thuật ngữ rất lớn nên để tiện theo dõi nội dung cuốn sách, bạn đọc sử dụng các phụ lục được in ở cuối sách để biết nội dung các thuật ngữ. Ví dụ, khái niệm Nguyên lí bất định được nhắc đến nhiều lần ở các phần khác nhau nhưng có thể bạn đọc không biết phần nào của cuốn sách trình bày chi tiết nội dung của khái niệm này thì có thể tra cứu thuật ngữ ở Chỉ mục. Các chữ viết tắt như AI, NASA, GDP,... được giải thích ở Từ điển chú giải. Tài liệu tham khảo được đánh số theo trật tự xuất hiện trong cuốn sách. Trong quá trình tham khảo, tác giả cố gắng sử dụng các tài liệu được xuất bản gần nhất (tháng 9 năm 2024) trên các tạp chí có uy tín
Trích Lời nói đầu