TÌNH YÊU, CHIẾN TRANH, SÁNG TÁC CA KHÚC VÀ TÔN GIÁO TRONG ÂM NHẠC CỦA TRỊNH CÔNG SƠN VÀ BOB DYLAN
Một đối thoại toàn diện và sâu sắc về âm nhạc, chiến tranh và con người giữa hai nhạc sĩ tài hoa Trịnh Công Sơn & Bod Dylan.
“Cho đến nay, có thể nói “Trịnh Công Sơn & Bob Dylan - Essays on Love, War, Songwriting and Religion” (2023), với bản tiếng Việt là “Để gió cuốn đi - Tình yêu, chiến tranh, sáng tác ca khúc và tôn giáo trong âm nhạc của Trịnh Công Sơn và Bob Dylan” của John Schafer là chuyên luận so sánh dày dặn và bao quát nhất về hai ca-nhạc sĩ tài hoa Việt - Mỹ cách nhau nửa vòng trái đất.” - TS Nguyễn Nam (Đại học Fulbright Việt Nam).
Có lẽ đã quá quen thuộc khi Trịnh Công Sơn được gọi là “Bob Dylan của Việt Nam”. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở cách so sánh ấy, ta đã vô tình bỏ qua phần sâu sắc nhất. Trong công trình nghiên cứu công phu này, John C. Schafer không lặp lại nhận định quen thuộc, mà phản biện trực diện, bóc tách những điểm tương đồng bề mặt để đi đến khác biệt bản chất, từ đó mở ra một cách nhìn hoàn toàn mới về hai huyền thoại âm nhạc của thế kỷ 20.
Cuốn sách không đơn thuần là một nghiên cứu về âm nhạc. Với quy mô lớn, tư liệu phong phú và chiều sâu học thuật đáng kể, tác phẩm triển khai một cách tiếp cận liên ngành, đặt ca từ vào bối cảnh lịch sử - văn hóa - tôn giáo, đồng thời kết nối với văn học, triết học và đời sống xã hội. Trịnh Công Sơn và Bob Dylan vì thế không chỉ hiện lên như những nhạc sĩ, mà còn như những hiện tượng văn hóa - trí thức, đại diện cho những dòng chảy tư tưởng lớn của thời đại họ sống.
Trong không gian tinh thần mà Schafer dựng lại, Trịnh Công Sơn hiện lên trầm lắng, thấm đẫm tinh thần Phật giáo, viết về chiến tranh bằng lòng từ bi, về tình yêu bằng nỗi buồn vô ngã. Ngược lại, Bob Dylan mang một diện mạo gai góc và dữ dội, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ truyền thống Do Thái - Kitô giáo, với những ca từ như lời cảnh báo mang âm hưởng khải huyền. Hai cội nguồn Đông - Tây khác biệt ấy gặp nhau ở những thao thức chung về chiến tranh và hòa bình, về tự do, tình yêu, cô đơn và thân phận con người. Nhưng chính trong sự gặp gỡ đó, cuốn sách làm rõ một điều quan trọng: họ không giống nhau, và chính sự khác biệt ấy mới làm nên chiều sâu của phép so sánh.
Hiếm có công trình nào tại Việt Nam tiếp cận hiện tượng Trịnh Công Sơn theo cách này. Tác giả không chỉ “đọc” ca từ, mà còn giải mã nghệ sĩ qua bối cảnh lịch sử và xã hội cụ thể, sử dụng phương pháp liên văn bản để soi chiếu âm nhạc qua văn chương và tôn giáo, đồng thời tái hiện một giai đoạn nhiều biến động của thế kỷ 20 qua hành trình sáng tác của hai nghệ sĩ. Vì vậy, đây không chỉ là một nghiên cứu về âm nhạc phản chiến, mà còn là một bức tranh trí tuệ về con người và thời đại.
Như nhận định của TS. Nguyễn Nam (Đại học Fulbright Việt Nam), “Hiểu một nhạc sĩ là hiểu cả một thời đại người ấy sống và sáng tác”. Chính tinh thần đó đã làm nên giá trị cốt lõi của cuốn sách: từ việc phân tích ca từ, tác phẩm mở ra những hệ tư tưởng lớn - với Trịnh Công Sơn là Phật giáo, từ bi và vô ngã; với Bob Dylan là truyền thống Do Thái - Kitô giáo, khải huyền và cứu thế. Tất cả được trình bày trong một lối viết học thuật nhưng giàu tính kể chuyện, trong sáng và dễ tiếp cận, phù hợp không chỉ với giới nghiên cứu mà còn với độc giả đại chúng.
Cuốn sách được chắp bút bởi John C. Schafer - Giáo sư Danh dự ngành Văn học Anh tại Đại học Cal Poly Humboldt, một học giả có nhiều năm gắn bó với Việt Nam và được chuyển ngữ bởi Trung Tâm nghiên cứu Việt Nam, Đại học Fulbright Việt Nam. Trong cuốn sách còn đi kèm phụ bản gồm 15 hình ảnh và tranh minh họa, bao gồm tư liệu quý và tranh vẽ của chính Trịnh Công Sơn, góp phần làm giàu thêm trải nghiệm đọc.
Đây là cuốn sách dành cho những ai yêu Trịnh Công Sơn, Bob Dylan, quan tâm đến văn hóa - lịch sử thế kỷ 20, cũng như sinh viên, giảng viên và những người làm việc trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật.
Bởi sau tất cả, cuốn sách này không chỉ giúp bạn hiểu sâu hơn về hai nhạc sĩ. Nó khiến bạn nhận ra rằng: đằng sau mỗi bài hát là một thế giới tư tưởng, và đằng sau mỗi nghệ sĩ là cả một thời đại.
Đối tượng độc giả của cuốn sách Để Gió Cuốn Đi - John C. Schafer
- Người yêu nhạc Trịnh & Bob Dylan: Những ai muốn hiểu sâu hơn về ý nghĩa ẩn sau các ca từ kinh điển.
- Giới nghiên cứu văn hóa - nghệ thuật: Giảng viên, sinh viên các ngành Văn hóa học, Âm nhạc học và Văn học so sánh.
- Độc giả quan tâm lịch sử & tôn giáo: Những người muốn tìm hiểu về bối cảnh xã hội Việt Nam và Mỹ những năm 1960 - 1970 qua lăng kính nghệ thuật.
Mục lục sách Để Gió Cuốn Đi - John C. Schafer
Lại ngẫm đến ta
Lời tựa. Lời tri ân.
Dẫn nhập.
PHẦN I. CHIẾN TRANH VÀ TÌNH YÊU
- Chương 1: Phản chiến theo những cách khác nhau
- Chương 2: Trịnh Công Sơn có thực sự trung lập không?
- Chương 3: Kinh Việt Nam và Ta phải thấy mặt trời
- Chuong 4: Ngô Kha và Trịnh Công Sơn
- Chương 5: Những câu chuyện tình
- Chương 6: Tình ca và phản tình ca
- Chương 7: Bob Dylan và định kiến giới
- Chương 8: Hình mẫu và tính cách thật: Trịnh Công Sơn
- Chương 9: Hình mẫu và tính cách thật: Bob Dylan
PHẦN II. TRUYỀN THỐNG VĂN CHƯƠNG VÀ ÂM NHẠC
- Chương 10:Những năm tháng đầu đời và ảnh hưởng của nền giáo dục Pháp đối với Trịnh Công Sơn
- Chương 11: Giáo dục ngoài chính quy của Trịnh Công Sơn ở Huế
- Chương 12: Hình ảnh Kitô giáo trong các bài hát của Trịnh Công Sơn.
- Chương 13: Ca dao và dân ca
- Chương 14: Những lời ru của Trịnh Công Sơn
- Chương 15: Truyện Kiều.
- Chương 16: Phong trào Thơ Mới I
- Chương 17: Phong trào Thơ Mới II
- Chương 18: Nhạc tiền chiến
- Chương 19: Hiểu về tính mơ hồ trong âm nhạc của Trịnh Công Sơn
- Chương 20: Dylan và truyền thống văn học Anh-Mỹ
- Chương 21: Cội nguồn âm nhạc của Dylan: Các bản thu âm tầng hầm
PHẦN III. HAI TRUYỀN THỐNG TÔN GIÁO KHÁC NHAU
- Chương 22: Phật giáo ở Việt Nam
- Chương 23: Phật giáo ở Huế.
- Chương 24: Phật giáo của Trịnh Công Sơn
- Chương 25: Đề tài Phật giáo trong các ca khúc của Trịnh Công Sơn
- Chương 26 Bob Dylan: Từ gốc Do Thái đến người cải đạo theo Kitô giáo
- Chương 27: Nhà tiên tri của tận thế
- Chương 28 Cơn thịnh nộ của Thượng Đế và Quỷ Dữ của Dylan
- Chương 29: Dylan, Do Thái giáo Cứu Thế, và truyền thống Do Thái-Kitô giáo
- Chương 30 Trịnh Công Sơn và Bob Dylan: Một đối thoại Phật giáo - Kitô giáo
Phụ lục A: Những bài hát trình diễn trong buổi hòa nhạc
Phụ lục B: Những sự kiện dẫn đến cuộc chiến Armageddon trong “Kinh Thánh thứ hai” của Dylan, The Late Great Planet Earth
Phụ lục C: Ba dòng chính của Tin Lành ở Mỹ: Một tóm tắt giản lược
Phụ lục D: Một tuyển chọn ca khúc Trịnh Công Sơn
Phụ lục E: “Hồi ức” của Trịnh Công Sơn
Phụ lục F: “Trò chơi” của Trịnh Công Sơn.
Phụ lục G: Một số bài Thơ Mới
Phụ lục H: Một số ca khúc tiền chiến
Phụ lục I: Một số màn trình diễn nhạc Trịnh
Phụ lục J: Danh mục đối chiếu tên ca khúc và album của Bob Dylan
Phụ lục K Trịnh Công Sơn: Chân dung và Hội họa
Tài liệu tham khảo