Cuộc đời của Alexandre Yersin không xa lạ với công chúng, thường được nhắc đến qua những dấu mốc lớn của y học và khoa học. Ông được biết đến với những đóng góp quan trọng trong nghiên cứu dịch bệnh, cũng như vai trò trong việc đặt nền móng cho nhiều hoạt động khoa học tại Việt Nam. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở các thành tựu, câu chuyện về ông dễ trở nên khái quát và có phần xa cách, khó hình dung đầy đủ về con người và cách ông đã sống, làm việc trong bối cảnh cụ thể của một thời kỳ lịch sử.
Nhìn kỹ hơn vào hành trình ấy, có thể thấy cuộc đời Yersin là một chuỗi lựa chọn mang tính bước ngoặt. Việc rời bỏ môi trường khoa học thuận lợi tại châu Âu để đến Đông Dương là sự chuyển hướng trong cách ông tiếp cận khoa học: từ trung tâm hàn lâm đến những vùng đất còn ít được nghiên cứu, nơi nhu cầu thực tiễn trở nên cấp thiết. Trong hơn nửa thế kỷ sống và làm việc tại Việt Nam, ông lựa chọn gắn bó lâu dài với Nha Trang, kiên trì theo đuổi con đường nghiên cứu và phục vụ con người trong điều kiện không dễ dàng.
Chính trong những lựa chọn đó, mục tiêu xuyên suốt của Yersin dần hiện rõ: bảo vệ và cải thiện sự sống con người. Năm 1894, khi dịch hạch bùng phát tại Hồng Kông, ông trực tiếp tham gia nghiên cứu trong điều kiện thiếu thốn và nguy hiểm, từ đó phân lập thành công vi khuẩn gây bệnh – một bước ngoặt giúp nhân loại hiểu rõ hơn về căn bệnh chết chóc này. Không dừng lại ở lý thuyết, ông tiếp tục tham gia phát triển huyết thanh chống dịch hạch, góp phần cứu sống nhiều người trong các đợt dịch sau đó.
Khi đến Đông Dương, Yersin không chọn con đường nghiên cứu tách biệt trong phòng thí nghiệm. Ở Nha Trang, ông sống giữa cộng đồng địa phương, tự học tiếng Việt, chữa bệnh miễn phí cho người dân và ở lại trong các đợt dịch để quan sát, tìm cách ứng phó. Việc thành lập Viện Pasteur Nha Trang không chỉ là một thành tựu khoa học, mà còn là nỗ lực xây dựng một cơ sở lâu dài nhằm phòng chống dịch bệnh tại chỗ, phục vụ trực tiếp cho cộng đồng.
Song song với y học, những thử nghiệm của ông trong nông nghiệp – như trồng cây canhkina để sản xuất quinine chống sốt rét, hay đưa cây cao su vào canh tác – cũng xuất phát từ nhu cầu thực tế. Những hoạt động này cho thấy khoa học, với Yersin, không tồn tại độc lập mà luôn gắn với việc cải thiện điều kiện sống trong môi trường nhiệt đới nhiều thách thức.
Từ đó có thể thấy, khoa học trong cuộc đời Yersin không phải là những thành tựu riêng lẻ, mà là một quá trình làm việc cụ thể: quan sát thực địa, ghi chép, thử nghiệm, điều chỉnh và kiểm chứng. Những công việc này thường diễn ra trong điều kiện không thuận lợi, đòi hỏi sự kiên trì và khả năng thích nghi cao. Dù ở lĩnh vực nào – y học, khí tượng, nông nghiệp hay thám hiểm – mục tiêu cuối cùng của ông vẫn là giảm thiểu rủi ro và nâng cao chất lượng sống cho con người.
Chính cách nhìn này là nền tảng để cuốn sách Alexandre Yersin – Những cuộc viễn du mở đường khoa học được xây dựng theo một hướng tiếp cận khác. Thay vì trình bày theo dạng tiểu sử tuyến tính, cuốn sách được tổ chức từ những lát cắt nhỏ: các chuyến thám hiểm, quan sát, ghi chép… Từ đó, chân dung Yersin hiện ra qua nhiều lớp, gắn với từng không gian sống và từng giai đoạn hoạt động cụ thể.
Cách viết này giúp người đọc theo dõi hành trình của ông một cách gần gũi và chân thực hơn. Những địa danh như Sài Gòn, Nha Trang, Đà Lạt hay Dran trở thành những nơi ghi dấu các hoạt động khoa học, các thử nghiệm và những lựa chọn cá nhân. Qua đó, câu chuyện về Yersin luôn gắn liền với điều kiện thực tế của từng vùng đất, thay vì tách rời khỏi đời sống.
Một điểm đáng chú ý khác là cuốn sách đặt khoa học trở lại trong đời sống. Các nội dung về đo đạc khí hậu, nghiên cứu dịch bệnh, trồng cây canhkina hay thử nghiệm cao su không được trình bày như những thành tựu tách biệt, mà như những công việc cụ thể nhằm đáp ứng nhu cầu xã hội tại thời điểm đó. Điều này giúp người đọc hiểu rõ hơn cách khoa học vận hành trong thực tế, cũng như vai trò của nhà khoa học trong cộng đồng.
Bên cạnh các dữ kiện lịch sử, cuốn sách ghi nhận cả cảm nhận của người Việt Nam về Yersin. Những ký ức, lời kể và suy nghĩ từ nhiều thế hệ giúp mở rộng cách nhìn: Yersin không chỉ là một nhân vật trong sách vở, mà còn là một con người vẫn hiện diện trong đời sống và trong ký ức cộng đồng.
Phần “Theo dấu Alexandre Yersin” ở cuối sách tiếp tục mở ra một hướng tiếp cận khác: kết nối việc đọc với trải nghiệm thực tế. Các gợi ý về tuyến đường, địa danh và dấu tích liên quan đến ông cho phép người đọc, nếu có điều kiện, tự mình khám phá thêm. Nhờ đó, việc đọc sách không dừng lại ở tiếp nhận thông tin, mà có thể trở thành một hành trình trải nghiệm.
Quá trình viết sách cũng gắn với hành trình cá nhân của tác giả. Sinh ra và lớn lên tại Dran – một địa danh gắn liền với Yersin – tác giả có điều kiện tiếp xúc với những không gian và câu chuyện liên quan từ sớm. Những trải nghiệm này, cùng với việc nhận ra sự giao thoa giữa hành trình cá nhân và hành trình của Yersin, đã góp phần tạo nên một cách kể vừa có tính khảo cứu, vừa mang màu sắc cá nhân nhưng vẫn giữ được sự chừng mực.
Dù có dung lượng không lớn, cuốn sách được bố cục rõ ràng, nội dung được chia thành các phần nhỏ, dễ theo dõi. Với bạn đọc nhỏ tuổi, những chi tiết cụ thể về hành trình khám phá, cách quan sát thiên nhiên hay các dụng cụ khoa học có thể khơi gợi sự quan tâm đến khoa học. Với người trưởng thành, câu chuyện về Yersin gợi ra những suy nghĩ về lựa chọn con đường sống, về sự kiên trì trong công việc, và về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và cộng đồng.