Sau khi thực hiện các biện pháp ngoại giao để xoa dịu nỗi nhục bại trận của nhà Minh, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế (Lê Thái Tổ), mở đầu triều Hậu Lê. Triều Hậu Lê tồn tại 300 năm, chia làm ba thời kỳ: Lê sơ, Lê trung hưng và Lê mạt. Giai đoạn Lê sơ kéo dài 100 năm, là thời kỳ huy hoàng nhất trong lịch sử cổ trung đại Việt Nam.
Tuy nhiên thời kỳ này cũng chứng kiến những vụ giết hại công thần như Trần Nguyên Hãn, Phạm Văn Xảo dưới thời Lê Thái Tổ; Lê Sát, Lê Ngân dưới thời Lê Thái Tông; vụ án đau lòng “Lệ chi viên” tru di tam tộc Nguyễn Trãi và giết Trịnh Khả dưới thời Lê Nhân Tông (lên ngôi khi mới một tuổi) và Thái hậu Nguyễn Thị Anh giữ quyền nhiếp chính. Mười bảy năm sau, Lê Nghi Dân giết Lê Nhân Tông và Thái hậu Nguyễn Thị Anh, lên làm vua. Tám tháng sau, các đại thần mới lật đổ được Lê Nghi Dân, đưa Lê Tư Thành lên làm vua (Lê Thánh Tông). Đất nước bước vào thời kỳ phát triển nhiều mặt.
Lê Thánh Tông nhanh chóng ổn định lòng dân, tiến hành cải cách trong mọi lĩnh vực văn hóa, giáo dục, quân sự, v.v. Vua chú trọng việc học hành, thi cử để tìm nhân tài (Trạng nguyên Lương Thế Vinh), ban hành luật (bộ luật Hồng Đức), chép sử (Đại Việt sử ký toàn thư), mở rộng bờ cõi biên cương, định bản đồ trong nước. Vua yêu thơ văn (lập Tao đàn), gần gũi nhân dân, hay vi hành để hiểu cảnh sống của dân.
Vua Túc Tông yểu mệnh, nhà Lê gặp bước ngoặt lớn. Các vua sau tên thì tàn ác, kẻ thì xa hoa trụy lạc, người thì thiếu sáng suốt. Triều đình lại thiếu bề tôi trung, quyền thần nổi lên như ong. Các vua đều không có đủ năng lực điều hành đất nước khi biến loạn xảy ra. Đúng khi ấy, Mạc Đăng Dung xuất hiện. Dựa vào sự thông minh lẫn mưu mô, ông đã dần thâu tóm quyền lực, vô hiệu hóa vua Lê rồi tự lên làm vua.