“Học tập: Kho báu tiềm ẩn” được công bố bởi Ủy ban Quốc tế về Giáo dục cho Thế kỷ
XXI do Jacques Delors làm Chủ tịch. Điểm nổi bật nhất của cuốn sách là việc xác lập
“Bốn cột trụ của giáo dục”: Học để biết, Học để làm, Học để chung sống và Học để làm
người. Đây được coi là “kim chỉ nam” cho các cuộc cải cách giáo dục trên toàn thế giới
trong nhiều thập kỷ qua.
Cuốn sách gây ấn tượng mạnh mẽ khi định nghĩa lại giáo dục không chỉ là việc trang bị
kiến thức để phục vụ kinh tế, mà là một quá trình phát triển toàn diện tiềm năng của mỗi
cá nhân – “kho báu” nằm bên trong mỗi con người. Báo cáo nhấn mạnh tầm quan trọng
của việc học tập suốt đời trong bối cảnh toàn cầu hóa, nơi con người phải đối mặt với
những căng thẳng giữa cái chung và cái riêng, giữa truyền thống và hiện đại. Tác phẩm
mang tính nhân văn sâu sắc, coi giáo dục là công cụ hòa bình, giúp hàn gắn những rạn
nứt xã hội và thúc đẩy sự hiểu biết giữa các dân tộc.
Nội dung cuốn sách mở đầu bằng việc nhận diện những nghịch lý và thách thức lớn mà
nhân loại phải đối mặt khi bước sang thế kỷ XXI, từ sự bùng nổ thông tin, áp lực kinh tế
toàn cầu đến những căng thẳng giữa giá trị truyền thống và hiện đại. Trong bối cảnh đầy
biến động đó, báo cáo đề xuất một triết lý giáo dục toàn diện dựa trên bốn cột trụ nền
tảng, tạo thành một chỉnh thể thống nhất cho sự phát triển con người.
Trước hết, “học để biết” không chỉ dừng lại ở việc tiếp thu tri thức đơn thuần mà là làm
chủ các công cụ của sự hiểu biết và rèn luyện khả năng tư duy độc lập để làm nền tảng
cho việc tự học. Tiếp theo, “học để làm” nhấn mạnh sự chuyển dịch từ kỹ năng nghề
nghiệp hẹp sang năng lực thích ứng, giúp cá nhân có thể xử lý các tình huống phức tạp và
làm việc hiệu quả trong môi trường tập thể. Đặc biệt, “học để chung sống” được xem là
cột trụ sống còn trong một thế giới nhiều xung đột, hướng con người tới việc thấu hiểu
lịch sử, truyền thống và tinh thần của người khác để cùng tạo dựng các dự án chung và
hòa bình bền vững. Cuối cùng, “học để làm người” chính là mục tiêu cao cả nhất, giúp
mỗi cá nhân phát triển trọn vẹn tiềm năng về thể chất, trí tuệ, thẩm mỹ và đạo đức để trở
thành những con người tự chủ và có trách nhiệm.
Xuyên suốt tác phẩm là tư tưởng về giáo dục suốt đời, một khái niệm vượt xa khuôn khổ
nhà trường chính quy để kết nối mọi khía cạnh của đời sống xã hội. Báo cáo khép lại với
lời kêu gọi mạnh mẽ về sự công bằng trong tiếp cận tri thức, đề cao vai trò của đội ngũ
giáo viên và khẳng định giáo dục chính là chiếc chìa khóa để mở ra kho báu tiềm ẩn trong
mỗi cá nhân, từ đó kiến tạo nên một tương lai nhân văn hơn cho toàn thế giới.
Ai nên đọc cuốn sách này:
Cuốn sách là tài liệu tham khảo thiết yếu dành cho:
- Nhà hoạch định chính sách giáo dục
- Nhà quản lý tầm vĩ mô và các chuyên gia nghiên cứu sư phạm trên toàn cầu.
- Giáo viên, giảng viên
- Các bậc phụ huynh
- Bất kỳ cá nhân nào quan tâm đến sự phát triển của con người trong thế kỷ XXI
Mục lục
Lời giới thiệu
Lời tựa
Học tập: Kho báu tiềm ẩn
“Kho báu tiềm ẩn” và sứ mệnh học tập suốt đời
Giáo dục – Một giấc mơ cần thiết
Nhìn về phía trước
Những căng thẳng cần phải vượt qua
Thiết kế và kiến tạo tương lai chung của chúng ta
Học tập suốt đời – Nhịp đập của xã hội
Các chặng đường và những nhịp nối của học tập: Một cách tiếp cận mới
Xác định đúng chiến lược cải cách
Mở rộng hợp tác quốc tế trong “ngôi làng toàn cầu”
PHẦN I: TRIỂN VỌNG
Chương 1: Từ cộng đồng địa phương đến xã hội toàn cầu
Một hành tinh ngày càng đông đúc
Hướng tới toàn cầu hóa hoạt động của con người
Truyền thông toàn cầu
Những khía cạnh đa chiều trong sự phụ thuộc toàn cầu
Một thế giới bất định
Sự kết nối địa phương và toàn cầu
Hiểu biết thế giới, thấu hiểu con người
Gợi ý và khuyến nghị
Chương 2: Từ gắn kết địa phương đến tham gia dân chủ
Giáo dục và cuộc khủng hoảng của sự gắn kết xã hội
Giáo dục và tình trạng bị loại trừ
Giáo dục và các động lực xã hội: Một số nguyên tắc định hướng hành động
Sự tham gia dân chủ
Giáo dục công dân và thực hành quyền công dân
Xã hội thông tin và xã hội học tập
Gợi ý và khuyến nghị
Chương 3: Vai trò của giáo dục: Từ tăng trưởng kinh tế
đến phát triển con người
Bất bình đẳng nghiêm trọng trong tăng trưởng kinh tế
Yêu cầu đối với giáo dục vì mục tiêu kinh tế
Tình trạng phân bổ tri thức không đồng đều
Giáo dục cho phụ nữ – Phương tiện chủ đạo nhằm thúc đẩy phát triển
Cân nhắc về hệ lụy của sự phát triển
Tăng trưởng kinh tế và phát triển con người
Giáo dục vì sự phát triển con người
Gợi ý và khuyến nghị
PHẦN II: NGUYÊN TẮC
Chương 4: Bốn trụ cột của giáo dục
Học để biết
Học để làm
Từ “kỹ năng” đến “năng lực”
“Phi vật chất hóa” lao động và sự trỗi dậy của khu vực dịch vụ
Lao động trong khu vực kinh tế phi chính thức
Học để chung sống, học cách sống cùng người khác
Khám phá người khác
Hướng tới mục tiêu chung
Học để làm người
Gợi ý và khuyến nghị
Chương 5: Học tập suốt đời
Nhu cầu tất yếu cho dân chủ
Một nền giáo dục đa chiều
Thời đại mới, chân trời mới
Giáo dục – Trung tâm của đời sống xã hội
Tìm kiếm sự cộng hưởng trong giáo dục
Gợi ý và khuyến nghị
PHẦN III: ĐỊNH HƯỚNG
Chương 6: Từ giáo dục cơ bản đến giáo dục đại học
Giáo dục cơ bản: Tấm hộ chiếu vào đời
Giáo dục mầm non
Trẻ em có nhu cầu đặc biệt
Giáo dục cơ bản và xóa mù chữ cho người lớn
Sự tham gia và trách nhiệm của cộng đồng
Giáo dục trung học: Bước ngoặt định hình tương lai
Sự đa dạng trong giáo dục trung học
Định hướng nghề nghiệp
Giáo dục đại học và giáo dục suốt đời
Chức năng của giáo dục đại học
Chiếc nôi học tập và cội nguồn tri thức
Giáo dục đại học và những thay đổi trên thị trường lao động
Đại học – Điểm đến rộng mở của văn hóa và học thuật
Giáo dục đại học và hợp tác quốc tế
Kiên quyết xóa bỏ tình trạng học sinh yếu kém
Công nhận các kỹ năng đạt được tiếp theo bằng phương pháp mới
Gợi ý và khuyến nghị
Chương 7: Giáo viên và nỗ lực tìm hướng tiếp cận mới
Cả thế giới bước vào lớp học
Kỳ vọng và trách nhiệm
Dạy học vừa là nghệ thuật vừa là khoa học
Chất lượng của đội ngũ giáo viên
Học cách dạy cái gì và dạy như thế nào
Đội ngũ giáo viên
Nhà trường và cộng đồng
Quản lý nhà trường
Tăng cường sự tham gia của giáo viên vào quá trình ra quyết định
Điều kiện thuận lợi cho hiệu quả giảng dạy
Gợi ý và khuyến nghị
Chương 8: Yếu tố chính trị và lựa chọn đối với giáo dục
Lựa chọn giáo dục chính là lựa chọn xã hội
Nhu cầu giáo dục
Đánh giá và đối thoại công khai
Cơ hội từ đổi mới và phân quyền
Phát huy vai trò các chủ thể trong giáo dục
Khuyến khích quyền tự chủ thực chất
Nhu cầu điều tiết hệ thống tổng thể
Lựa chọn về kinh tế và tài chính
Sức ép tài chính
Định hướng cho tương lai
Khai thác nguồn lực của xã hội thông tin
Công nghệ mới và tác động đối với xã hội và giáo dục
Cuộc tranh luận rộng khắp
Gợi ý và khuyến nghị
Chương 9: Hợp tác quốc tế: Giáo dục ngôi làng toàn cầu
Phụ nữ và trẻ em gái: Bình đẳng giới trong giáo dục
Giáo dục và phát triển xã hội
Biến “hoán đổi nợ” thành cơ hội cho giáo dục
Một “đài quan sát” của UNESCO về công nghệ thông tin cho giáo dục
Từ viện trợ đến quan hệ đối tác
Các nhà khoa học, nghiên cứu và hợp tác quốc tế
Nhiệm vụ mới cho UNESCO
Gợi ý và khuyến nghị
Lời kết
Chất lượng trong giáo dục: Đầu tư vào tài năng con người
Nâng cao chất lượng giáo dục trường học
Hồi sinh tinh thần cộng đồng: Một cái nhìn về vai trò xã hội hóa
của trường học trong thế kỷ tới
Giáo dục ở châu Phi ngày nay
Gắn kết, đoàn kết và loại trừ
Tạo dựng cơ hội
Giáo dục, trao quyền và hàn gắn xã hội
Giáo dục cho một xã hội toàn cầu
Giáo dục cho một thế giới đa văn hóa
Mở rộng tư duy để hướng đến một cuộc sống tốt đẹp hơn cho
tất cả mọi người
Sự tương tác giữa giáo dục và văn hóa đối với phát triển con người
và kinh tế: Một góc nhìn châu Á
Phụ lục
1. Hoạt động của Ủy ban
2. Các thành viên của Ủy ban
3. Nhiệm vụ của Ủy ban
4. Cố vấn danh dự
5. Ban thư ký
6. Các phiên họp của Ủy ban
7. Cá nhân và tổ chức được tham khảo ý kiến
8. Theo dõi và triển khai
Trích đoạn sách:
Ngày nay, chúng ta đang sống trong một thế giới mà dù muốn hay không, vận mệnh
của mỗi cá nhân đều ít nhiều được định hình trong một không gian toàn cầu. Chúng ta
ngày càng thêm phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế, khoa học, văn hóa và chính trị. Dưới áp
lực của các lý thuyết tự do thương mại về mở rộng ranh giới kinh tế và tài chính, cùng
với sự tan rã của khối Xô Viết và sự hỗ trợ đắc lực của công nghệ thông tin tiên tiến, sự
phụ thuộc này đã trở nên sâu sắc ngay từ trong quá trình mở cửa. Việc gia tăng mức độ
phụ thuộc, trong khi vẫn khiến người dân nói chung cảm thấy mơ hồ và bối rối, đã là vấn
đề khiến các nhà lãnh đạo phải đối diện từng ngày. Và khi chính các nhà lãnh đạo cũng
cảm nhận sâu sắc rằng việc quan hệ quốc tế ngày nay cũng đang được toàn cầu hóa là
một minh chứng rõ nét cho xu thế phụ thuộc. Sự xuất hiện của thế giới mới - vừa khó
nắm bắt, lại càng khó để dự đoán - đang tạo ra một bầu không khí bất ổn, thậm chí lo
ngại đối với mọi người. Điều đó khiến cho nỗ lực tìm kiếm một cách tiếp cận toàn cầu
thực sự đối với các vấn đề toàn cầu ngày càng trở nên dè dặt hơn, bất chấp những triển
vọng tiềm năng của nó.
- Từ cộng đồng địa phương đến xã hội toàn cầu
Sự sụp đổ của một số chế độ toàn trị có thể được ca ngợi một cách chính đáng như
một bước tiến trên con đường hướng tới tự do và dân chủ, nhưng chặng đường phía trước
vẫn còn dài. Các nhà quan sát gặp nhiều nghịch lý khi phát hiện vô số hiểm họa mà thế
giới sẽ phải đối mặt trong tương lai, đó là khi quyền lực toàn trị đã bị lung lay nhưng hệ
quả của nó vẫn tồn tại dai dẳng. Cùng lúc, chúng ta đồng thời chứng kiến sự suy yếu của
vai trò quốc gia - dân tộc và sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc dưới nhiều hình thức.
Trong khi đó, hòa bình giờ đây không còn là điều bất khả thi như trong thời Chiến tranh
Lạnh, còn chiến tranh lại dường như không phải là điều quá khó xảy ra.
- Một thế giới bất định
Một nguyên tắc nền tảng của giáo dục là tôn trọng sự đa dạng và tính cá thể.
Nguyên tắc này đòi hỏi phải loại bỏ mọi hình thức giảng dạy rập khuôn. Ở các hệ thống
giáo dục chính quy, trẻ em thường bị uốn vào một khuôn mẫu chung cả về văn hóa lẫn trí
tuệ, trong khi những tài năng cá nhân phong phú và riêng biệt của các em không nhận
được sự quan tâm đúng mực. Chính vì thế, giáo dục chính quy thường bị phê phán một
cách chính đáng là đang kìm hãm sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân. Hệ thống này
quá nhấn mạnh vào việc phát triển tri thức trừu tượng mà xem nhẹ những phẩm chất quan
trọng khác, như trí tưởng tượng, khả năng giao tiếp, tố chất lãnh đạo, cảm quan thẩm mỹ,
đời sống tinh thần, hoặc các kỹ năng thủ công. Ngay từ khi mới sinh, mỗi đứa trẻ đều
mang trong mình những đặc điểm và năng khiếu bẩm sinh riêng biệt. Vì thế, không phải
tất cả các em đều hưởng lợi một cách như nhau từ những nguồn lực giáo dục của cộng
đồng. Thậm chí, nếu trường học không phù hợp với tài năng riêng, khát vọng riêng của
mình, các em có nguy cơ bị bỏ lại phía sau và không theo kịp tiến trình phát triển.
- Giáo dục và tình trạng bị loại trừ
Dưới áp lực của tiến bộ công nghệ và hiện đại hóa, giáo dục bị đặt trước những yêu
cầu bức thiết nhằm đào tạo nhân lực đáp ứng mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Nhưng yêu
cầu này không ngừng tăng lên tại hầu hết các quốc gia trong giai đoạn được xem xét. Các
báo cáo nghiên cứu quốc tế thường xuyên đưa ra các phân tích, so sánh làm sáng tỏ vai
trò quan trọng của nguồn nhân lực đối với việc nâng cao năng suất . Mối liên hệ hiển
nhiên giữa tiến bộ kỹ thuật và chất lượng tham gia của con người càng thúc đẩy nhu cầu
cấp bách đối với giáo dục, với mục tiêu đào tạo các chủ thể kinh tế có khả năng ứng dụng
công nghệ để đổi mới và sáng tạo. Hệ thống giáo dục đứng trước kỳ vọng phải đáp ứng
yêu cầu của nền kinh tế, bằng cách đào tạo kỹ năng mới cho nguồn nhân lực. Giáo dục
giờ đây không chỉ đơn thuần là thực hiện nhiệm vụ tối thiểu trong việc dạy học và dạy
nghề, mà còn phải đào tạo các nhà khoa học, chuyên gia trình độ cao và những người
phát minh đổi mới.