Tác phẩm “Đạo giáo và các tôn giáo Trung Quốc” của Henri Maspero được giới nghiên cứu xem là một trong những công trình kinh điển về lịch sử tôn giáo Trung Quốc trong thế kỷ XX.
Đây là ấn bản mới 2026, dựa trên bản in năm 2000, được biên tập với tinh thần tôn trọng tối đa bản dịch nổi tiếng của cố dịch giả Nguyễn Kiến Giang (ở lần in trước ông ký bút danh Lê Diên).
Cuốn sách tập hợp những bài nghiên cứu quan trọng của nhà Hán học, Việt Nam học và Đông phương học lỗi lạc người Pháp Henri Maspero (1883-1945) về lịch sử tôn giáo Trung Quốc, qua đó đem lại cho người đọc một cái nhìn bao quát và có hệ thống về đời sống tinh thần của một nền văn minh lâu đời.
Cuốn sách gồm 9 phần lớn, được sắp xếp từ những khảo cứu tổng quan đến các chuyên đề chuyên sâu về Đạo giáo và tôn giáo Trung Quốc.
- Mở đầu là phần trình bày quá trình hình thành và phát triển của các truyền thống tôn giáo lớn tại Trung Quốc như Đạo giáo, Phật giáo và Khổng giáo.
- Tiếp đó, tác giả khảo sát hệ thống thần thoại, tín ngưỡng dân gian và mối liên hệ giữa tôn giáo với đời sống xã hội.
- Các phần sau tập trung vào những chuyên đề quan trọng như quá trình Phật giáo du nhập vào Trung Quốc, Đạo giáo thời Lục Triều, tư tưởng của nhóm Trúc Lâm Thất Hiền, lịch sử phát triển của Đạo giáo trong những thế kỷ đầu Công nguyên, hệ thống thần linh Đạo giáo và các phương pháp tu dưỡng, dưỡng sinh cổ truyền.
- Bố cục này giúp người đọc vừa có cái nhìn bao quát về tôn giáo Trung Hoa, vừa tiếp cận những nghiên cứu chuyên sâu về Đạo giáo - lĩnh vực làm nên tên tuổi của Henri Maspero.
Tác giả cho thấy rằng, dù trải qua nhiều biến đổi xã hội và chính trị, các tín ngưỡng mới thường được hòa nhập vào khuôn khổ cũ thay vì phá vỡ hoàn toàn truyền thống. Chính đặc điểm này tạo nên tính liên tục đặc biệt của đời sống tôn giáo Trung Quốc, nơi quá khứ luôn hiện diện trong hiện tại dưới những hình thức biến đổi.
Một phần quan trọng của sách dành cho việc khảo cứu tôn giáo thời cổ. Ở đây, tác giả phân tích những yếu tố nền tảng như việc thờ cúng tổ tiên, thờ Thổ thần và các nghi lễ nông nghiệp gắn với chu kỳ sản xuất. Những thực hành này không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn phản ánh cấu trúc xã hội, từ gia đình, làng xã đến lãnh địa và quốc gia. Tôn giáo, vì vậy, không tồn tại tách rời mà gắn chặt với đời sống cộng đồng và trật tự xã hội.
Bên cạnh đó, cuốn sách cũng làm rõ sự đa dạng của các hình thức tín ngưỡng dân gian, các lễ hội và nghi thức tập thể. Những yếu tố này thể hiện một đời sống tôn giáo phong phú, trong đó nhu cầu tinh thần của con người được đáp ứng thông qua các sinh hoạt cộng đồng, các nghi lễ gia đình và các tín ngưỡng nghề nghiệp. Tác giả nhấn mạnh rằng phần lớn người dân không thuộc riêng một tôn giáo nhất định, mà thực hành tín ngưỡng theo nhiều hình thức đan xen.
Đặc biệt, công trình dành nhiều chú ý cho Đạo giáo, một lĩnh vực từng ít được nghiên cứu một cách hệ thống. Việc tiếp cận kho tư liệu đồ sộ của Đạo tạng đặt ra nhiều khó khăn, nhưng cũng mở ra khả năng hiểu rõ hơn về nguồn gốc, kinh sách và thực hành của truyền thống này. Qua đó, cuốn sách góp phần làm sáng tỏ vị trí của Đạo giáo trong tương quan với các trào lưu tư tưởng và tôn giáo khác.
Ngoài giá trị nghiên cứu chuyên sâu, sách còn có ý nghĩa như một tài liệu nhập môn, giúp người đọc tiếp cận những vấn đề cơ bản của tôn giáo Trung Quốc, đồng thời gợi mở những hướng tìm hiểu sâu hơn. Chính sự kết hợp giữa tính khái quát và chiều sâu học thuật đã làm nên giá trị bền vững của công trình này.
Trong bối cảnh hiện nay, khi việc tìm hiểu các truyền thống tư tưởng phương Đông ngày càng được quan tâm, cuốn sách này vẫn giữ nguyên ý nghĩa như một nhịp cầu nối giữa học thuật và độc giả phổ thông. Không chỉ giúp nhận diện những đặc trưng cơ bản của tôn giáo Trung Quốc, tác phẩm còn gợi mở cách tiếp cận rộng hơn đối với các vấn đề văn hóa và lịch sử của khu vực.
Ấn bản lần này hi vọng sẽ được đón nhận như một tài liệu tham khảo đáng tin cậy, đồng thời khơi gợi thêm nhiều suy tư và khám phá nơi người đọc trên hành trình tìm hiểu thế giới tinh thần phong phú của phương Đông.
Mục lục cuốn sách
Lời nói đầu
Tựa
TÔN GIÁO TRUNG QUỐC TRONG SỰ PHÁT TRIỂN LỊCH SỬ CỦA NÓ
- I. Tôn giáo thời cổ
- II. Khủng hoảng tôn giáo thời Chiến Quốc
- III. Đạo giáo
- IV. Phật giáo
- V. Khổng giáo
HUYỀN THOẠI HỌC TRUNG QUỐC HIỆN ĐẠI
- I. Tôn giáo dân gian và ba tôn giáo
- II. Những thần tối cao
- III. Các vị thần tự nhiên
- IV. Thần cai quản đơn vị hành chính
- V. Các thần nghề nghiệp, phường hội
- VI. Những thần trông coi từng người
- VII. Những thần của thế giới bên kia
XÃ HỘI VÀ TÔN GIÁO CỦA NGƯỜI TRUNG QUỐC CỔ VÀ CỦA NGƯỜI THÁI HIỆN NAY
- I. Đời sống nông dân
- II. Các lễ hội mùa xuân
- III. Tôn giáo chính thức
- IV. Huyền thoại
- V. Những phong tục tang lễ của người Thái Đen ở thượng du Bắc Bộ
PHẬT GIÁO ĐƯỢC ĐƯA VÀO TRUNG QUỐC NHƯ THẾ NÀO
ĐẠO GIÁO TRONG NHỮNG TÍN NGƯỠNG TÔN GIÁO CỦA NGƯỜI TRUNG QUỐC THỜI LỤC TRIỀU
- I. Các môn đồ Đạo giáo và việc tìm kiếm sự bất tử: Các kỹ thuật thân thể
- II. Các kỹ thuật tinh thần: Nội quan, suy tưởng và hòa hợp thần bí
- III. Giáo hội Đạo giáo và sự giải thoát của các tín đồ: Các thể chế và nghi lễ
THI SĨ KÊ KHANG VÀ NHÓM TRÚC LÂM THẤT HIỀN
TIỂU LUẬN VỀ ĐẠO GIÁO TRONG NHỮNG THẾ KỶ ĐẦU CÔNG NGUYÊN
- Dẫn thư mục
- I. Đời sống tôn giáo cá nhân và việc tìm kiếm sự bất tử
- II. Các cộng đồng Đạo giáo và sự thờ cúng công cộng
- III. Đạo giáo và những buổi đầu của Phật giáo Trung Quốc
- IV. Phụ lục: Những ghi chú lịch sử về nguồn gốc và sự phát triển của Đạo giáo cho đến đời Hán
CÁC THẦN ĐẠO GIÁO - NGƯỜI TA LIÊN LẠC VỚI CÁC THẦN ẤY NHƯ THẾ NÀO
NHỮNG PHƯƠNG PHÁP “DƯỠNG TÍNH” TRONG ĐẠO GIÁO CỔ
- Nhập đề
- Phần một: Những kỹ thuật khí
- Phần hai: Các phương pháp hòa hợp âm dương để nuôi dưỡng nguyên lý sống: Âm dương dưỡng sinh chi đạo
- Phần ba: Thể dục - Đạo dẫn
Trích dẫn sách
“Vì đấu tranh chống lại nhau, cả Phật giáo lẫn Đạo giáo kiệt sức dần; mỗi bên đủ mạnh để ngăn cản chiến thắng của bên kia, nhưng không đủ để bảo đảm chiến thắng của mình. Và dưới triều đại nhà Đường và nhà Tống, khi Khổng giáo bị chậm bước trong một thời gian dài đã xây dựng được học thuyết hoàn chỉnh của mình, thì nó chỉ còn gặp những đối thủ đã mệt mỏi không đủ sức chống lại nó một cách thật mạnh mẽ nữa. Do đó, Khổng giáo vốn đã có lợi thế là một học thuyết chính thức không mất công gì cũng vượt lên trên hai tôn giáo kia; tuy nhiên, nó không đi sâu được vào quần chúng đông đảo. Họ chỉ lấy ở nó, cũng như ở hai tôn giáo kia, những yếu tố rời rạc, với một nỗ lực kỳ lạ nhằm hỗn hợp chúng để tạo ra một tôn giáo sống động thời hiện đại.”
(trích Chương IV: Phật giáo)
[...]
“Phật giáo và Đạo giáo đấu tranh quyết liệt với nhau trong nhiều thế kỷ để tranh thủ tâm hồn người ta ở Trung Quốc. Cả hai thật ra đều hướng một cách rõ rệt tới những giới giống nhau, những giới mà ý thức tôn giáo của họ đã vượt lên việc thờ cúng hình thức, và thậm chí việc thờ cúng công cộng đối với họ cũng chỉ là một hình thức tôn giáo cá nhân; do đó hai tôn giáo này thường xuyên va chạm nhau. Đạo giáo, với thành công to lớn của nó thời nhà Hán và thời Tam Quốc, không dễ dàng tha thứ cho Phật giáo vì đã lấy mất đi một phần quan trọng những tín đồ của nó. Về phần mình, những người Phật giáo lấy làm khó chịu khi bị đối thủ coi như là những người Đạo giáo hiểu sai học thuyết của thầy. Các cuộc tranh luận hiếm khi hướng tới những vấn đề căn bản mà chủ yếu là tới những điểm chi tiết.”
(trích Chương IV: Phật giáo)