Ta luôn sống trong hiện tại. Nhưng “hiện tại” thực sự là gì?
Đó là khoảnh khắc một giai điệu vừa vang lên rồi tan biến, khi ta nhận ra một gương mặt quen thuộc giữa đám đông, khi một ý nghĩ bất chợt xuất hiện trong tâm trí. Ta gọi tất cả những điều ấy là “bây giờ”, như thể hiện tại là điều hiển nhiên nhất trên đời. Thế nhưng, khi khoa học bắt đầu truy tìm chính xác khoảnh khắc ấy, một câu hỏi tưởng chừng đơn giản lại mở ra những bí ẩn sâu xa về thời gian, ý thức, bản ngã và bản chất của thực tại.
Trong “Đi tìm Hiện Tại - Khoa học về khoảnh khắc chúng ta đang sống”, nhà báo khoa học Jo Marchant dẫn người đọc vào hành trình khám phá một trong những trải nghiệm quen thuộc nhưng khó nắm bắt nhất của con người. Kết nối vật lý, vũ trụ học, khoa học thần kinh, tâm lý học và triết học, bà đặt ra một câu hỏi đầy thách thức: Liệu vũ trụ có thực sự tồn tại một khoảnh khắc “bây giờ”, hay hiện tại chỉ tồn tại trong trải nghiệm của chúng ta?
Từ thế giới vật lý đến hoạt động của bộ não, cuốn sách cho thấy “hiện tại” không đơn thuần là một lát cắt nằm giữa quá khứ và tương lai. Cảm giác về khoảnh khắc đang sống được kiến tạo từ sự tương tác liên tục giữa ký ức, giác quan, sự chú ý và kỳ vọng. Bộ não không chỉ tiếp nhận những gì đang xảy ra, mà còn kết nối chúng với điều vừa xảy ra và dự đoán điều sắp đến để tạo nên trải nghiệm về một thực tại liền mạch.
Điều này cũng giúp lý giải một nghịch lý quen thuộc: vì sao một phút trên đồng hồ đôi khi dài vô tận, nhưng có lúc cả giờ lại trôi qua trong chớp mắt? Tại sao sợ hãi, chờ đợi, tập trung hay chìm đắm vào một trải nghiệm có thể làm thay đổi cảm nhận của chúng ta về thời gian?
Nhưng hành trình của Jo Marchant không dừng lại ở thời gian. Từ câu hỏi “hiện tại là gì?”, tác giả tiến đến những vấn đề sâu hơn về ý thức và bản ngã. Nếu bộ não liên tục kiến tạo trải nghiệm về hiện tại, vậy cảm giác về một cái “tôi” đang quan sát và trải nghiệm thế giới được hình thành như thế nào? Đâu là ranh giới giữa thực tại bên ngoài và thực tại tồn tại trong tâm trí?
Sức hấp dẫn của “Đi tìm Hiện Tại” nằm ở cách Jo Marchant đưa những câu hỏi khoa học và triết học phức tạp đến gần với đời sống. Thay vì một khảo luận nặng tính hàn lâm, cuốn sách kết hợp nghiên cứu khoa học, những cuộc gặp gỡ với chuyên gia và trải nghiệm cá nhân trong một lối viết gần gũi, giàu hình ảnh. Người đọc không chỉ tiếp nhận những lời giải có sẵn, mà như cùng tác giả bước vào hành trình truy tìm bản chất của khoảnh khắc mình đang sống.
Bởi vậy, “Đi tìm Hiện Tại” không chỉ là một cuốn sách về thời gian. Đó còn là hành trình khám phá cách con người nhận biết thế giới, cách tâm trí kiến tạo trải nghiệm và cách những khoảnh khắc ngắn ngủi hợp thành một đời người.
Giữa quá khứ đã qua và tương lai chưa tới, hiện tại mong manh đến mức gần như không thể nắm bắt. Nhưng đó cũng chính là nơi duy nhất chúng ta thực sự trải nghiệm cuộc sống.
Vậy rốt cuộc, “hiện tại” nằm ở đâu - trong vũ trụ, trong bộ não, hay trong chính ý thức của chúng ta?
“Đi tìm Hiện Tại” dành cho những độc giả yêu thích khoa học phổ thông, vật lý, khoa học thần kinh, tâm lý học và triết học; đặc biệt là những ai từng tò mò về thời gian, ý thức và bản chất của thực tại.
Đánh giá, nhận xét dành cho cuốn sách
“Một cuộc thám hiểm đầy choáng ngợp vào khoa học về khoảnh khắc hiện tại.” - The New Yorker
“[Một] cuộc khảo cứu hấp dẫn và rộng mở về cách bộ não con người cảm nhận thời gian… Cuốn sách giàu sức khơi gợi của Marchant là một hành trình đáng giá, đưa người đọc đi sâu vào những bí ẩn của thời gian và ý thức.” - Andrew Crumey, The Wall Street Journal
“Cuốn sách là một hành trình truy vấn về sự tồn tại, được soi chiếu từ khoa học thần kinh, tâm lý học, vũ trụ học, tôn giáo, lịch sử cùng nhiều lĩnh vực khác. Trong đó, Marchant đi sâu vào những tầng phức tạp nhất của trải nghiệm sống - dù mang tính huyền nhiệm hay không - và có lẽ cả bản chất của chính thực tại.” - New Scientist, “Những cuốn sách khoa học phổ thông mới đáng chú ý nhất tháng 2 năm 2026”
“Một công trình tổng thuật các kết quả nghiên cứu và tư tưởng thuộc nhiều lĩnh vực, từ vật lý đến nhân học, điểm xuyết thêm đôi chút tinh thần Phật giáo và tư tưởng Thời đại Mới… [Marchant] đã thành công trong việc phác họa toàn cảnh rộng lớn của những cuộc thảo luận hiện nay, cũng như tính phức tạp của các vấn đề được đặt ra.” - Carlo Rovelli, Times Literary Supplement
“Cuốn sách đầy tham vọng và được viết tuyệt đẹp này gợi mở một điều thực sự sâu sắc: một cách nhìn mới về khoa học, trong đó ‘không có gì được khắc sẵn trong đá; chúng ta có tiếng nói trong việc vũ trụ là gì và sẽ đi về đâu’.” - Kirkus Reviews
“[Một] hành trình mãn nguyện khám phá bản chất của thời gian. Những độc giả ưa phiêu lưu trí tuệ sẽ thấy cuốn sách vừa kích thích tư duy, vừa giàu sức khai sáng.” - Publishers Weekly
“Đi tìm Hiện Tại là một khảo cứu được viết tuyệt đẹp về phương diện cốt lõi nhất của thời gian: khoảnh khắc hiện tại. Với khả năng đan cài tài tình giữa vật lý, triết học và khoa học thần kinh, cuốn sách của Jo Marchant sẽ thay đổi cách bạn suy nghĩ - và có lẽ cả cách bạn sống. Hãy dành thời gian cho nó.” - Anil Seth, tác giả Being You
“Chúng ta thân thuộc với Hiện Tại hơn bất cứ điều gì, bởi mọi trải nghiệm của chúng ta đều diễn ra trong đó. Thế nhưng, Hiện Tại vẫn là một bí ẩn. Trong cuốn sách mới đầy sáng tỏ này, Jo Marchant đưa chúng ta bước vào một chuyến du hành cá nhân và khoa học kỳ diệu để khám phá bí ẩn ấy.” - Dean Buonomano, tác giả Your Brain Is a Time Machine
“Còn điều gì phù hợp với khoảnh khắc hiện tại hơn cuốn sách của Jo Marchant! Nhưng tôi sẽ không nói về ‘Hiện Tại’ ở dạng số ít như trong nhan đề của cô, bởi thông điệp mạnh mẽ bao trùm cuốn sách chính là: thế giới là một cộng đồng sống động của vô vàn khoảnh khắc hiện tại. Tôi đã nghiên cứu chủ đề này trong phạm vi hẹp của lý thuyết lượng tử suốt ba mươi năm mà chưa từng nhận ra mình còn thiếu một nền tảng hiểu biết rộng hơn về điều bản thân khao khát khám phá nhất. Đọc cuốn sách này giống như được trở lại trường học - và tôi yêu từng phút của hành trình ấy!” - Christopher Fuchs, kiến trúc sư trưởng của QBism
“Bằng cách đan cài nhẹ nhàng những khám phá hấp dẫn từ vật lý, triết học và khoa học thần kinh, Đi tìm Hiện Tại mở ra một cuộc khảo cứu cuốn hút, giàu sức khơi gợi về điều bí ẩn nhất, đồng thời quý giá nhất trong tất cả: trải nghiệm không ngừng biến đổi của chúng ta qua từng khoảnh khắc.” - Kieran Fox, tác giả I Am a Part of Infinity: The Spiritual Journey of Albert Einstein
“Bằng lối viết trong sáng và lôi cuốn, Jo Marchant dẫn dắt chúng ta đi qua mê cung đan xen giữa những quan niệm về thời gian, quan hệ nhân quả, bản sắc và thực tại, đồng thời chỉ ra một hướng nhìn nhận hoàn toàn mới. Đi tìm Hiện Tại là một minh chứng xuất sắc cho sức mạnh của tư duy tổng hợp và nghệ thuật diễn giải ở cấp độ cao nhất.” - Alicia Juarrero, tác giả Context Changes Everything
“Trong công trình sâu sắc và xuất sắc về bản chất của thực tại này, Marchant đặt ra câu hỏi lớn nhất: tồn tại có nghĩa là gì? Câu trả lời mở ra một cuộc khám phá rực rỡ về khoa học và triết học, từ ý thức đến các hạt quark, soi sáng trải nghiệm hiện hữu trong thân thể của chúng ta giữa sự hùng vĩ của một vũ trụ vô cảm vẫn không ngừng khai mở. Một tác phẩm phi thường, tuyệt diệu và đầy tham vọng - không chỉ làm thay đổi góc nhìn của bạn, mà còn phóng nó sang một chiều kích hoàn toàn khác.” - Gaia Vince, tác giả Nomad Century
“Tôi đến với Đi tìm Hiện Tại bằng những kỳ vọng rất lớn, và thật vui khi cuốn sách còn vượt xa những kỳ vọng ấy. Khởi đi từ câu hỏi tưởng chừng đơn giản: ‘Hiện Tại là gì?’, Jo Marchant trở thành người dẫn đường đầy cuốn hút qua miền địa hình trơn trượt của ý thức, làm sáng rõ cả những giới hạn lẫn tiềm năng của trải nghiệm con người. Cuốn sách hấp dẫn này sẽ khiến độc giả trở nên thông tuệ hơn sau mỗi trang đọc.” - Susannah Cahalan, tác giả Brain on Fire
“Một cuốn sách xuất sắc và giàu sức khai sáng, sẽ thay đổi cách bạn suy nghĩ về khoảnh khắc hiện tại.” - Claudia Hammond, tác giả Time Warped
“Độc đáo, lôi cuốn và có sức phá vỡ mọi khuôn khổ nhận thức. Jo Marchant hoàn toàn xứng đáng đứng trong hàng ngũ những cây bút khoa học xuất sắc nhất của thời đại chúng ta.” - Will Storr, tác giả The Science of Storytelling
“Đây thực sự là một chuyến thám hiểm xuyên qua thế giới khoa học: từ những cộng đồng ở Amazon không có từ ngữ để chỉ thời gian, các phi hành gia Apollo đối diện với cõi vô tận, cho đến khoa học thần kinh về chánh niệm. Cuốn sách mới của Jo Marchant sẽ thay đổi cách bạn suy nghĩ về dòng chảy của thời gian và sự trôi qua của từng khoảnh khắc.” - Kevin Fong, tác giả Extreme Medicine
Trích đoạn sách
Hiện Tại là gì? Những thế giới ẩn chứa trong câu hỏi ấy không ngừng mê hoặc tôi suốt nhiều thập niên sau chuyến đi. Khoảnh khắc tức thì này, cái ta đang cảm nhận ngay bây giờ... nó bao trùm lấy ta như không khí, như trọng lực; nó là thực tại của chúng ta, là tất cả những gì ta đang có, tất cả những gì chúng ta là. Song khi cố nắm bắt đặc tính ấy, cố mổ xẻ, cố nhìn rõ nó, thì nó lại biến mất, tuột qua kẽ tay như một giấc mơ. Theo một nghĩa, Hiện Tại không thể đơn giản hơn: nó là một điểm, một khoảnh khắc, là lát cắt hẹp của những sự kiện ta đang trải nghiệm. Nhưng đồng thời nó cũng không thể phức tạp hơn, bởi sâu trong nó ẩn tàng những câu hỏi về thời gian và bản ngã, tâm thức và thực tại. Chính việc ta nhận thức nó làm cho khoảnh khắc hiện tại trở nên đặc biệt, và tôi cho rằng chính điều đó khiến hiện tại trở thành cánh cửa gọi mời ta khám phá bản thân cũng như mối quan hệ giữa ta với vũ trụ ta đang sống. (tr. 10)
Với con người chúng ta, sự tồn tại của Hiện Tại có ý nghĩa vô cùng lớn lao. Khoảnh khắc này, trải nghiệm tức thì của chúng ta, là thiết yếu cho đời sống, cho ý nghĩa, cho thực tại của chúng ta. Nó là tất cả những gì ta cảm thấy, là tất cả những gì ta làm. Nhưng điều thực sự cuốn hút tôi, làm tôi muốn khám phá hiện tượng quyền năng này sâu sắc hơn nữa, là một bí ẩn nằm ngay giữa lòng Hiện Tại. Náu mình nơi đó, ngoài tầm mắt, là sự đứt nối, một mối mâu thuẫn không chỉ chất vấn tầm quan trọng của Hiện Tại mà còn đe dọa hủy diệt nó hoàn toàn. (tr. 12)
Mặc dù có thể ta cảm thấy Hiện Tại là tất cả những gì đang hiện hữu, nhưng các nhà vật lý lại nói rằng nó thậm chí còn không tồn tại. Hiện Tại dường như là nghịch lý tột cùng: là tất cả mà cũng không là gì. (tr. 15)
Vậy, để tôi đặt lại câu hỏi mở đầu một lần nữa. Hiện Tại là gì? Nếu vũ trụ vật lý không có khoảnh khắc hiện tại, không có sự chảy trôi, thì chính xác ta đang cảm nhận cái gì? Làm sao ta tạo ra thời gian, cảm giác, bản ngã, ý nghĩa từ một tấm toan trống? Ta có thể định hình chúng khác đi như thế nào? Và liệu lời giải cho những câu hỏi này có cho biết điều gì về bản chất của thực tại? (tr. 15)
Cuộc khám phá ấy là chủ đề của cuốn sách này. Đi tìm Hiện Tại không đơn thuần là một hành trình cá nhân, một suy ngẫm triết học hay một cuốn sách phát triển bản thân, dù nó có yếu tố của tất cả những điều đó. Trên hết, đây là một cuộc khám phá khoa học, đặt ra câu hỏi ta có thể học được gì về Hiện Tại, cả từ ngoài vào theo góc nhìn vũ trụ của vật lý, lẫn từ trong ra như cách ta trải nghiệm nó. Trong suốt hành trình, chúng ta sẽ tìm kiếm những hiểu biết có thể bắc cây cầu qua vực sâu giữa hai góc nhìn. (tr. 15)
Vậy nên, cảm nhận tổng thể của ta về Hiện Tại không chỉ được kết lại từ nhiều nguồn khác nhau trong một khoảnh khắc, mà còn từ nhiều thang thời gian khác nhau: từ nốt nhạc vừa qua trong một bản nhạc, hay dấu vết chớp nhoáng của ánh đèn flash trên võng mạc, cho tới ký ức ấu thơ và những giấc mơ về tương lai. (tr. 18-19)
Những người khác nhau có thể cảm nhận những kiểu khoảnh khắc hoàn toàn khác biệt. Thì ra, cái dòng sự kiện trôi chảy nơi ta trú ngụ chẳng có gì tất yếu. Trong những bộ não hoạt động khác biệt, các phiên bản khác của Hiện Tại - ở trường hợp này là một hiện tại diễn tiến theo những cú nhảy vọt đột ngột chứ không thành dòng chảy mượt mà - là hoàn toàn khả dĩ. (tr. 25-26)
Nếu chỉ nhận thức từng phần của một giây, ta sẽ thấy các sự kiện nối tiếp nhau nhưng không có phương hướng hay bối cảnh. Ta sẽ sống trong thế giới của bước chân, của từ ngữ, của nốt nhạc, nhưng sẽ không có hành trình, không có câu chuyện, không có bài ca. Để cảm nhận cái đời thường sôi nổi có diễn tiến và cao trào, lời giải và câu đố, thì nhận thức về hiện tại phải làm sao trải theo thời gian, kết nối những khoảnh khắc kéo dài giàu ý nghĩa, như khi gặp lại cố nhân, ngày đông ngâm mình trong làn nước ấm, hay ngắm sao băng cắt qua bầu trời. (tr. 73)
Ta có thể cảm nhận cùng một khoảng thời gian (theo đồng hồ) nhanh như cái chớp mắt hay dài đến nghìn thu. “Ngọn sóng thời gian” có lúc cuồn cuộn có khi lại lững lờ. (tr. 101)
Nói tóm lại, ảnh hưởng của quá khứ tạo nên cái tôi riêng biệt, nhưng hiện tại mới là thứ kết nối ta với thế giới. Và việc điều hướng Hiện Tại giống như bước đi trên dây, luôn đung đưa qua lại trên khoảng đất màu mỡ đầy sáng tạo nằm giữa hai thái cực ấy. (tr. 120)
Vài năm qua, các nhà nghiên cứu dần thống nhất một cách giải thích mới: khi hồi tưởng, ta không hề đọc lại thông tin được lưu trữ. Chúng ta tưởng tượng. Ký ức không phải là bản ghi dữ liệu thụ động từ quá khứ mà là những khung cảnh ta đang chủ động tạo ra ngay bây giờ, trong hiện tại, mỗi lần hồi tưởng là mỗi lần tạo mới. (tr. 126)
Cách nhìn trí nhớ tập trung vào Hiện Tại này phần nào giải thích tại sao hồi ức lại dễ biến đổi và dễ mắc sai lầm đến vậy. Nó cũng giải thích tại sao cùng một tình huống mà mỗi người lại ghi nhớ khác nhau. Nó đồng thời nhắc nhở ta đừng coi ký ức là bất di bất dịch. Ta nhớ cái gì không chỉ do con người mình lúc ấy, mà còn do con người mình bây giờ. (tr. 130-131)
Thông qua việc tái hiện lịch sử, cơ thể định hình cách ta nhìn thế giới hôm nay. Bởi vậy, tri giác là sự cộng hưởng của quá khứ và hiện tại, bộ não và cơ thể. Cái ta thấy chưa bao giờ là hình ảnh thị giác “mộc” mà là một trải nghiệm toàn diện, thấm đượm bối cảnh và lịch sử. Đó là lý do hai người cùng nhìn một người một vật mà lại thấy các phiên bản khác nhau. Và là lý do ta không bao giờ nhìn thấy cùng một thứ hai lần. (tr. 163 + 164)
So với cảnh tượng trong hồi ức và tưởng tượng, Hiện Tại mang theo một sức sống của sự khám phá, phát hiện và chứng kiến sự việc đang diễn ra; như để thế giới lướt qua đầu ngón tay, tràn vào lồng ngực và lan trên đầu lưỡi. (tr. 171)
Trải nghiệm Hiện Tại của chúng ta, tôi tin chắc, không phải là ảo giác. Mỗi chi tiết ta đặt vào trong tâm để thổi bùng lên sự sống đều là một nét bút góp phần viết nên sự tồn tại của bản thân ta và của thế giới này. (tr. 304)