“Quân vương, Ngôn sứ, Huấn luyện viên, Doanh nhân: Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử?” - Jared Diamond đi tìm lời giải cho một câu hỏi gây tranh luận từ lâu: nhà lãnh đạo thực sự có thể tạo ra khác biệt đến đâu?
Một cá nhân có thể xoay chuyển dòng chảy lịch sử, hay họ chỉ là sản phẩm của bối cảnh, thể chế và may mắn? Nếu một nhà lãnh đạo không xuất hiện, liệu lịch sử có đi theo một hướng khác, hay một người khác rồi cũng sẽ làm điều tương tự?
Trong “Quân vương, Ngôn sứ, Huấn luyện viên, Doanh nhân: Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử?”, Jared Diamond xem xét vai trò của lãnh đạo qua bốn lĩnh vực: chính trị, kinh doanh, thể thao và tôn giáo. Thay vì lựa chọn giữa hai quan điểm cực đoan - “Thuyết vĩ nhân”, cho rằng lịch sử được tạo nên bởi những cá nhân kiệt xuất, và quan điểm cho rằng hoàn cảnh quyết định tất cả - ông đặt ra một câu hỏi khác: trong hoàn cảnh nào nhà lãnh đạo mới thực sự tạo ra sự khác biệt?
Cuốn sách mở đầu bằng một tình huống giả định bắt nguồn từ vụ thoát chết của Adolf Hitler năm 1930. Nếu Hitler chết trước khi lên nắm quyền, điều gì sẽ xảy ra sau đó? Từ câu hỏi ấy, Diamond giới thiệu một trong những công cụ tư duy xuyên suốt cuốn sách - “Phép thử Hamlet”: nếu một cá nhân không tồn tại, liệu có một người khác cùng thời có thể làm được điều tương tự? Cũng như nếu không có Shakespeare thì không ai khác có thể viết nên chính Hamlet, phép thử này giúp tác giả xem xét đâu là những dấu ấn thực sự khó thay thế của một cá nhân.
Nhưng những câu chuyện tiểu sử, theo Diamond, chưa đủ để xác định mức độ ảnh hưởng của lãnh đạo. Bên cạnh “Phép thử Hamlet”, ông sử dụng “thí nghiệm tự nhiên” và các phương pháp thống kê, dựa trên những biến cố như cái chết đột ngột, ám sát hay vấn đề sức khỏe của người đứng đầu để đo lường tác động của họ bằng dữ liệu, thay vì chỉ dựa trên những đánh giá chủ quan.
Ở phần đầu về các nhà lãnh đạo chính trị, Diamond bắt đầu với Seretse Khama, Tổng thống lập quốc của Botswana. Trong một quốc gia nghèo, không giáp biển và bị bao quanh bởi các chính quyền phân biệt chủng tộc, Khama đã sử dụng vị thế đặc biệt của mình để quốc hữu hóa mỏ kim cương, giữ lại các chuyên gia nước ngoài và duy trì hòa bình, góp phần đưa Botswana trở thành một quốc gia thịnh vượng. Với Diamond, xuất thân và vị thế độc nhất của Khama khiến ông trở thành một trường hợp vượt qua “Phép thử Hamlet”.
Một trường hợp khác là Rachel Carson, tác giả của Mùa xuân im lặng. Dù không phải một chính trị gia, bà đã góp phần làm thay đổi chính sách môi trường của Mỹ. Sự kết hợp giữa năng lực khoa học và một văn phong giàu sức lay động giúp Carson tạo ra ảnh hưởng mà Diamond cho rằng khó có người cùng thời nào có thể thay thế.
Từ những trường hợp cá nhân, Diamond mở rộng phân tích sang 22 nhà lãnh đạo chính trị hiện đại, trong đó có Hitler, Truman và Churchill. Ông đồng thời chỉ ra giới hạn của việc chỉ nhìn vào tiểu sử: năng lực của một số nhân vật không hề bộc lộ rõ trước khi họ nắm quyền, trong khi việc họ rời khỏi quyền lực nhiều khi lại đến từ những biến cố ngoài dự kiến như bị sa thải, ám sát hay qua đời.
Từ đây, cuốn sách chuyển sang “thí nghiệm tự nhiên”. Qua các nghiên cứu kinh tế học và dữ liệu về những trường hợp lãnh đạo đột ngột qua đời hoặc bị ám sát, Diamond cho thấy ảnh hưởng của người đứng đầu không giống nhau trong mọi hệ thống. Cái chết của lãnh đạo độc tài có thể làm thay đổi tăng trưởng kinh tế của một quốc gia mạnh hơn cái chết của lãnh đạo dân chủ, bởi họ có mức “quyền tùy nghi” - không gian tự do để hành động - lớn hơn.
Trong phần về lãnh đạo doanh nghiệp, Diamond tiếp tục kiểm nghiệm câu hỏi về khả năng thay thế của cá nhân. Ông đặt trường hợp vợ chồng Resnick - những người tạo dựng ngành nước ép lựu từ con số 0 - bên cạnh Jeff Bezos, Bill Gates và Steve Jobs. Theo “Phép thử Hamlet”, vợ chồng Resnick tạo ra một trường hợp đặc biệt bởi việc phát triển ngành này đòi hỏi mức rủi ro tài chính cá nhân rất lớn. Trong khi đó, dù những tỷ phú công nghệ để lại dấu ấn rõ rệt lên Amazon hay Apple, những xu hướng lớn như thương mại điện tử hay máy tính cá nhân vẫn có khả năng xuất hiện ngay cả khi thiếu họ.
Các dữ liệu từ Đan Mạch tiếp tục cho thấy ảnh hưởng của CEO có thể được đo lường. Khi CEO qua đời hoặc gặp biến cố lớn trong gia đình, lợi nhuận của doanh nghiệp giảm trung bình khoảng 13%. Tuy nhiên, tác động này thay đổi tùy ngành: những lĩnh vực như nước hoa hay công nghệ dành cho người lãnh đạo nhiều “quyền tùy nghi” để tạo ra khác biệt hơn những ngành chịu ràng buộc lớn bởi công nghệ và pháp luật như điện nước hay lò cao.
Ở lĩnh vực thể thao, Jared Diamond phân tích trường hợp John Wooden, huấn luyện viên bóng rổ huyền thoại của UCLA. Thành công của Wooden không chỉ đến từ chiến thuật hay những cầu thủ giỏi, mà còn gắn với “Kim tự tháp Thành công”, sự chú ý đến từng chi tiết và kỷ luật khắt khe. Ông trở thành một ví dụ cho khả năng một cá nhân lãnh đạo thực sự tạo ra khác biệt.
Tuy nhiên, các phân tích thống kê lại cho thấy không nên tuyệt đối hóa vai trò của huấn luyện viên. Việc sa thải một huấn luyện viên sau chuỗi trận thất bại thường không đem lại kết quả tốt hơn, bởi thành tích sau đó có thể cải thiện đơn giản do hiện tượng “hồi quy về trung bình”. Theo những dữ liệu được cuốn sách phân tích, huấn luyện viên chỉ đóng góp khoảng 20–30% vào thành công của đội; phần còn lại đến từ chất lượng cầu thủ, ngân sách, may mắn và các yếu tố khác.
Phần cuối của cuốn sách chuyển sang các nhà lãnh đạo tôn giáo. Qua những trường hợp như Mặc Môn, Shaker và Đền thờ Nhân dân, Diamond cho thấy sự thành công của một tôn giáo không chỉ cần sức cuốn hút của người sáng lập, mà còn phụ thuộc vào năng lực của những người tổ chức, các chính sách đặc thù và trong một số trường hợp là sức mạnh quân sự để bảo vệ hoặc mở rộng giáo phái.
Với Kitô giáo, tác giả xem xét đồng thời vai trò của Chúa Jesus, năng lực tổ chức và tư duy mở rộng của Tông đồ Paul, cùng những yếu tố thực tế như việc chăm sóc người bệnh, đề cao phụ nữ và hôn nhân, và cuối cùng là sự bảo trợ đúng thời điểm của Hoàng đế La Mã Constantine. Một lần nữa, ảnh hưởng của cá nhân chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi đặt trong những điều kiện lịch sử cụ thể.
Qua bốn lĩnh vực, Jared Diamond đi đến hai khái niệm cốt lõi để lý giải khi nào nhà lãnh đạo có thể làm nên lịch sử: “quyền tùy nghi” (discretion) và “thời điểm” (timing). Năng lực cá nhân là chưa đủ. Một người chỉ có thể tạo ra tác động lớn khi họ có đủ không gian và quyền tự do để hành động, đồng thời xuất hiện đúng lúc, đúng chỗ để những quyết định ấy có khả năng làm thay đổi kết quả.
Điểm khác biệt của “Quân vương, Ngôn sứ, Huấn luyện viên, Doanh nhân: Khi nào nhà lãnh đạo làm nên lịch sử?” vì thế không nằm ở việc đưa ra một công thức về phẩm chất của nhà lãnh đạo thành công. Bằng cách kết hợp tiểu sử, “Phép thử Hamlet”, “thí nghiệm tự nhiên” và dữ liệu thống kê trên nhiều lĩnh vực, Jared Diamond tìm cách xác định cụ thể hơn đâu là phần tác động thực sự của cá nhân và đâu là giới hạn mà hoàn cảnh đặt ra cho họ.
Cuốn sách dành cho độc giả quan tâm đến lãnh đạo, lịch sử, kinh doanh, thể thao, tôn giáo và khoa học xã hội; đặc biệt là những người muốn nhìn nhận vai trò của nhà lãnh đạo trong mối quan hệ với thể chế, hoàn cảnh và thời điểm lịch sử, thay vì tuyệt đối hóa sức mạnh của cá nhân hay của bối cảnh.
Trích đoạn sách
“Ngày 13 tháng 3 năm 1930, khi chiếc xe con có tài xế riêng chở Adolf Hitler đi vào một ngã tư, một xe tải rơ-moóc khổng lồ bất ngờ lao tới và đâm trực diện vào sườn phải của chiếc xe con. Đó cũng chính là phía Hitler đang ngồi, ở ghế phụ phía trước. Chiếc xe tải đâm vào chiếc xe con, đẩy xe này băng qua ngã tư, và chỉ dừng lại ngay trước khoảnh khắc nó có thể cán lên, nghiền nát cả xe và những người bên trong. Tất cả đều sống sót, dù Hitler và hai hành khách khác bị bầm tím. Hitler kêu lên: “Mọi người còn sống cả chứ?” Ba năm sau, ông ta trở thành thủ tướng Đức, rồi châm ngòi Thế chiến II và Holocaust, khiến hàng chục triệu người thiệt mạng.
Nếu chiếc xe tải ấy nghiền nát chiếc xe con và giết chết Hitler, liệu những cái chết sau này [trong Thế chiến II] có xảy ra không?”
“Cuốn sách này KHÔNG phải là một cuốn sách khác bàn về việc LÀM THẾ NÀO để trở thành một nhà lãnh đạo hiệu quả. Đã có vô số sách đề xuất câu trả lời cho câu hỏi ấy. Trường kinh doanh nào cũng tuyên bố rằng mình dạy các câu trả lời đó cho những sinh viên đầy tham vọng. Dĩ nhiên, câu hỏi ấy vẫn xuất hiện như một vấn đề phụ trong cuốn sách này. Sau khi xác định một tình huống mà một nhà lãnh đạo có thể tạo ra khác biệt, tôi sẽ bàn tiếp vì sao người tận dụng được cơ hội ấy lại là người X chứ không phải người Y.”
“Các phương pháp xử lý câu hỏi về lãnh đạo có thể chia thành hai nhóm lớn: tiểu sử và thí nghiệm tự nhiên. Phương pháp truyền thống, và cho đến gần đây vẫn là phương pháp được dùng rộng rãi nhất, là viết tiểu sử của một người được xem là nhà lãnh đạo; mô tả những phẩm chất khác thường của người đó; lập luận rằng chính những phẩm chất ấy đã khiến lịch sử diễn ra như nó đã diễn ra; rồi khẳng định rằng không có người đương thời nào có thể đạt kết quả tương tự. Nhưng phương pháp tiểu sử này vấp phải khó khăn trong việc tìm cách xác định tất cả những người khác từng là phương án thay thế thực tế cho nhà lãnh đạo đã xuất hiện và kiểm tra xem những nhà lãnh đạo thay thế ấy có thể đạt được điều gì.”
“Nhưng một số nhà lãnh đạo khác hiểu rằng việc chọn đúng thời điểm hành động có thể mang ý nghĩa quyết định đến mức nào. Họ không hành động cho đến khi nhận ra khoảnh khắc của mình đã đến, rồi lập tức nắm lấy cơ hội.”
"Nhiều cuốn tiểu sử trong số đó đọc rất cuốn hút. Chúng không chỉ nhắm đến việc kể một câu chuyện hấp dẫn, mà đến cả việc đưa ra cùng một kết luận về nhân vật chính: Một nhà lãnh đạo chính trị cá nhân thật sự có thể tạo ra khác biệt, dù tốt hơn hay xấu hơn. Để bảo vệ luận điểm ấy, các nhà viết tiểu sử mô tả thành tựu và những phẩm chất khác thường của nhân vật chính. Rồi họ khẳng định rằng chính những phẩm chất ấy đã giúp nhân vật thay đổi dòng chảy của lịch sử, bởi theo giả định, không có người nào khác ở cùng nơi, cùng thời điểm, vừa có những phẩm chất khác thường ấy, vừa có những cơ hội ấy.
Nhưng phương pháp tiểu sử có một điểm yếu căn bản. Trong một quốc gia có hàng triệu công dân, làm sao biết chắc rằng không công dân nào khác, ngoài nhân vật chính của cuốn tiểu sử, có thể đạt được những kết quả tương tự? Hoặc làm sao biết chắc rằng các kết quả ấy thật sự là do nhà lãnh đạo tạo ra chứ không phải chỉ do may mắn?”