Y HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM - Một câu chuyện lịch sử của C. Michele Thompson là một công trình nghiên cứu về lịch sử y học Việt Nam, tập trung vào mối quan hệ giữa y học Việt Nam với y học Trung Hoa, đồng thời làm rõ quá trình người Việt tiếp nhận, điều chỉnh và phát triển các tri thức y học trong bối cảnh văn hóa - xã hội riêng. Tác giả lựa chọn lịch sử bệnh đậu mùa và quá trình đưa vắc-xin vào Việt Nam làm trường hợp nghiên cứu trung tâm để tiếp cận những vấn đề rộng hơn về y học, ngôn ngữ, quyền lực và giao lưu văn hóa.
Nội dung nổi bật của cuốn sách là câu chuyện về chuyến đi của bác sĩ Jean Marie Despiau theo lệnh vua Minh Mạng đến Ma Cao năm 1820 để học cách tiêm chủng, bảo quản và nhân giống vắc-xin đậu mùa. Sau khi trở về Huế năm 1821, Despiau tiến hành tiêm chủng cho các con của nhà vua và hướng dẫn các thầy thuốc Việt Nam kỹ thuật này. Từ sự kiện cụ thể đó, tác giả khảo cứu lịch sử bệnh đậu mùa, các phương pháp phòng ngừa và điều trị, cũng như sự hình thành của hoạt động tiêm chủng ở Việt Nam.
Cuốn sách đồng thời dành sự quan tâm đặc biệt đến chữ viết và sự truyền tải tri thức y học. Qua việc khảo sát các văn bản Hán, Nôm và Hán-Nôm, tác giả cho thấy chữ Nôm không chỉ được sử dụng trong văn chương mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc ghi chép đơn thuốc, dược liệu và kinh nghiệm chữa bệnh. Đặc biệt, các văn bản y học trở thành một nguồn tư liệu quan trọng để nhận diện cách người Việt tiếp thu và biến đổi tri thức y học Trung Hoa trong điều kiện bản địa.
Từ đó, tác giả đặt lại cách nhìn về y học cổ truyền Việt Nam: đây không đơn thuần là sự tiếp nhận thụ động y học Trung Hoa, mà là một quá trình giao thoa, lựa chọn, thích nghi và sáng tạo. Cuốn sách cho thấy ranh giới giữa hai truyền thống nhiều khi rất khó xác định, nhưng chính quá trình bản địa hóa đó đã góp phần hình thành một truyền thống y học mang những đặc điểm riêng của Việt Nam.
Giá trị cốt lõi của cuốn sách:
- Lịch sử & Giao lưu: Làm rõ quá trình người Việt tiếp nhận, điều chỉnh và sáng tạo tri thức y học Trung Hoa.
- Sự kiện trung tâm: Hành trình đưa vắc-xin đậu mùa vào Việt Nam dưới thời vua Minh Mạng (1820).
- Vai trò của chữ Nôm: Khám phá cách ngôn ngữ bản địa lưu truyền đơn thuốc, dược liệu và kinh nghiệm chữa bệnh.
- Góc nhìn mới mẻ: Khẳng định y học cổ truyền Việt Nam không phải sự tiếp nhận thụ động, mà là quá trình bản địa hóa đầy bản sắc.
Lời khen tặng dành cho cuốn sách
“Một đóng góp rất quan trọng vào mảng nghiên cứu khoa học xã hội đang ngày càng phát triển và sôi nổi, vốn trong những năm gần đây đã nỗ lực lý giải quá trình hình thành một nền y học dân tộc mang đặc thù Việt Nam.” - Ayo Wahlberg, Tạp chí Nghiên cứu Nhân học (Journal of Anthropological Research)
"... cuốn sách bao quát hai thế kỷ mang tính bước ngoặt và được tư liệu hóa rất công phu này mang đến một góc nhìn mới mẻ về các thực hành y học tại Việt Nam, đặc biệt là về mối quan hệ mật thiết giữa ngôn ngữ và y học” - Annick Guénel, Trung tâm Nghiên cứu Đông Nam Á (Centre Asie du Sud-Est), CNRS
Mục lục sách
- Lời cảm tạ
- Lời mở đầu
- Lời nói đầu
- Chương 1: Giới thiệu
- Chương 2: Một sự mệnh y tế: Cuộc tìm kiếm vắc-xin đậu mùa của riêng người Việt
- Chương 3: Tiếng Việt: Ngôn ngữ, chính tả và căn nguyên bệnh đậu mùa trong văn bản y học Việt Nam
- Chương 4: Chữ viết bản địa và việc chuyển giao, truyền tải kiến thức y học ở Việt Nam
- Chương 5: Kết luận
- Phụ lục