Binh pháp Tôn Tử là một bản diễn giải, bình chú và phân tích tương đối toàn diện Mười ba thiên binh pháp của Tôn Tử, một trước tác quân sự ra đời từ hơn hai nghìn năm trước nhưng có ảnh hưởng lâu dài đối với tư tưởng chiến lược. Bản thảo không chỉ chuyển tải những luận điểm cốt lõi của Tôn Tử mà còn giải nghĩa các khái niệm, dẫn chứng lịch sử và liên hệ với những cuộc chiến ở thời cận - hiện đại. Qua đó, tác phẩm cho thấy binh pháp Tôn Tử không đơn thuần dạy cách đánh trận, mà trước hết là một hệ thống tư duy về tính toán, lựa chọn thời cơ, sử dụng con người, tạo thế, kiểm soát tình hình và đạt mục tiêu với tổn thất thấp nhất.
Phần mở đầu của bản thảo khái quát tư tưởng Tôn Tử thành mười nguyên lý căn bản: tiên tri, kế hoạch, tự nhiên, cầu kỷ, toàn tồn, chủ động, lợi động, tấn tốc, bí mật và biến hóa. Trong đó, “tiên tri” là phải biết rõ mình, đối phương và thời thế trước khi hành động; “kế hoạch” đòi hỏi tính toán kỹ trước khi giao chiến; “cầu kỷ” nhấn mạnh trước hết phải làm cho mình đứng ở thế khó bị đánh bại; “chủ động” là buộc đối phương phải hành động theo ý mình; “tấn tốc” đề cao giải quyết chiến tranh nhanh chóng; còn “biến hóa” yêu cầu không máy móc áp dụng một phương pháp mà phải thay đổi tùy người, tùy lúc, tùy địa thế. Tất cả quy tụ về một tư tưởng quan trọng: chiến thắng tốt nhất là chiến thắng bằng trí tuệ và thế trận, không nhất thiết bằng sự hủy diệt.
Mười ba thiên tiếp theo triển khai hệ thống tư tưởng ấy từ tổng thể đến cụ thể. Thủy kế đặt nền móng bằng việc coi chiến tranh là đại sự liên quan đến sự sống còn của quốc gia, vì thế phải xem xét kỹ năm yếu tố: Đạo, Trời, Đất, Tướng, Pháp. “Đạo” tạo nên sự đồng lòng; “Trời” là thời tiết, thời thế; “Đất” là địa hình, khoảng cách và điều kiện chiến trường; “Tướng” cần có Trí, Tín, Nhân, Dũng, Nghiêm; còn “Pháp” liên quan đến tổ chức, kỷ luật và phương thức vận hành quân đội. Từ những yếu tố này, người chỉ huy phải so sánh ta - địch để tính trước khả năng thắng bại.
Tác chiến chuyển sang vấn đề nguồn lực và thời gian, chủ trương không kéo dài chiến tranh vì càng kéo dài càng làm suy giảm nhuệ khí, hao tổn tài lực và khiến quốc gia kiệt quệ. Mưu công đưa ra một trong những tư tưởng nổi tiếng nhất của Tôn Tử: mục tiêu cao nhất không phải “trăm trận trăm thắng” mà là khuất phục đối phương mà không cần đánh, bảo toàn lực lượng và giảm thiểu tổn thất. Bởi vậy, mưu lược được đặt trước ngoại giao, giao chiến và công thành. Đây cũng là nơi nguyên tắc “biết mình biết người” trở thành cơ sở quan trọng của mọi quyết định chiến lược.
Các thiên Quân hình, Binh thế và Hư thực tập trung vào nghệ thuật tạo ưu thế. Người giỏi trước hết phải khiến mình ở vào thế không thể bị đánh bại rồi mới chờ cơ hội đánh bại đối phương. “Thế” quan trọng không kém sức mạnh: phải biết tổ chức lực lượng, sử dụng “kỳ” và “chính”, tập trung sức mạnh của mình vào nơi đối phương yếu, khiến địch phân tán trong khi ta tập trung. Vì vậy, người chỉ huy giỏi không chạy theo đối phương mà tìm cách điều khiển nhịp độ và điều kiện của cuộc đối đầu, khiến địch mệt khi ta khỏe, địch bị động trong khi ta chủ động.
Từ Quân tranh, Cửu biến đến Hành quân, Tôn Tử đi sâu vào nghệ thuật giành lợi thế, cơ động và thích nghi. Mọi quyết định đều phải cân nhắc lợi - hại; không có một chiến thuật bất biến có thể áp dụng cho mọi hoàn cảnh. Bản thảo đặc biệt nhấn mạnh rằng một phương pháp đúng hôm nay chưa chắc đúng ngày mai, hiệu quả với đối thủ này chưa chắc hiệu quả với đối thủ khác. Vì vậy, khả năng quan sát tình hình và biến hóa linh hoạt trở thành phẩm chất quan trọng của người cầm quân.
Ba thiên Địa hình, Cửu địa và Hỏa công tiếp tục mở rộng tư duy ấy vào điều kiện thực tế của chiến trường. Địa hình được phân chia thành những loại khác nhau, mỗi loại đòi hỏi cách bố trí và hành động khác nhau. Cửu địa không chỉ nghiên cứu đất mà còn đặc biệt quan tâm đến tâm lý con người trong từng hoàn cảnh, nổi bật với quan niệm khi quân sĩ bị đặt vào tình thế không còn đường lui, sức chiến đấu có thể được đẩy lên cao độ. Hỏa công bàn về việc sử dụng lửa hỗ trợ tác chiến, nhưng vẫn đặt trong nguyên tắc chung: chỉ hành động khi có lợi, không vì tức giận hay phẫn uất mà phát động chiến tranh.
Cuối cùng, Dụng gián khép lại toàn bộ hệ thống bằng vấn đề tình báo. Theo Tôn Tử, người chỉ huy xuất sắc có thể thành công hơn người vì có khả năng “biết trước”; nhưng biết trước không đến từ bói toán hay suy đoán mà từ thông tin thực tế về đối phương. Bởi vậy, tình báo và gián điệp trở thành mắt xích kết nối trở lại nguyên lý đầu tiên: muốn lập kế hoạch đúng phải có thông tin đúng.
Nhìn tổng thể, giá trị nổi bật mà bản thảo muốn làm rõ nằm ở phương pháp tư duy chiến lược của Tôn Tử: hiểu tình hình trước khi hành động, chuẩn bị mình trước khi đối đầu, lấy trí tuệ thay cho sức mạnh thuần túy, tạo thế thay vì chỉ dựa vào lực, giữ quyền chủ động, biết tiến cũng biết dừng, bảo toàn nguồn lực và luôn thích ứng với biến đổi. Vì vậy, dù xuất phát từ chiến tranh, các nguyên lý này được bản thảo nhìn nhận là có thể mở rộng sang những lĩnh vực cạnh tranh và đấu tranh khác. Chính khả năng nhìn cuộc đối đầu như một bài toán tổng hợp về con người - thông tin - thời cơ - nguồn lực - môi trường - chiến lược đã tạo nên sức sống lâu dài của Binh pháp Tôn Tử.
Cuốn sách này phù hợp với:
- Doanh nhân, nhà sáng lập và lãnh đạo doanh nghiệp
- Nhà quản lý, trưởng nhóm và chuyên viên nhân sự
- Chuyên gia chiến lược, marketing, bán hàng và đàm phán
- Kỳ thủ các môn cờ
- Người muốn rèn luyện tư duy phản biện, chiến lược cá nhân và nghệ thuật ứng xử
Trích đoạn sách:
Tôn Tử là người ghét dị đoan, không tin quỷ thần. Trong thiên “Dụng gián”, Tôn Tử viết: “Không được cậy ở quỷ thần, không được cậy ở điềm, tượng, không được nhắm chừng mà suy nghiệm”. Dùng các chữ “trời”, “âm dương”, bất quá: Tôn Tử chủ trương lợi dụng khoa khí tượng vào các cuộc chiến đấu. Lạnh, nóng: Người xưa dùng binh, đặc biệt chú trọng ở thời tiết. “Đông quý bất hưng sư”. Người ta sợ nhất là mùa đông. Thứ hai là mùa nóng bức. Trong những cuộc chiến tranh đời cổ, phần nhiều binh sĩ hay chết rét, chết bệnh hơn là chết trận.
Ngay thời kỳ khoa học phát triển ngày nay, quân đội của các cường quốc kể cũng đã trang bị đầy đủ lắm, ấy thế mà người ta vẫn còn sợ ông “Tướng mùa đông”. Trong chiến tranh thế giới, quân Đức tấn công như vũ bão, tiến sâu vào nội địa Liên Xô như vào chỗ không người. Nhưng khi gần đến Matxcơva, chỉ vì ông “Tướng mùa đông” cản trở mà toàn quân của Hitler phải dừng bước để rồi chịu thảm bại. Chính năm trăm ngàn đại quân của hoàng đế Napoleon cũng đã bị tan tành vì ông “Tướng mùa đông” ở Nga. Duy có Mỹ gần đây đã tương đương giải quyết
được vấn đề chống rét. Quân Mỹ đã từng mở những cuộc diễn tập trên Bắc Cực, Alaska, hàn thử biểu 1 xuống đến 60 độ dưới 0 độ.
Tóm tắt, trong câu trên, Tôn Tử đã đề cao tính cách quan trọng của môn khí tượng đối với chiến tranh.