ĐIỆU NGHỆ Ở ĐỜI là tuyển tập các truyện ngắn, biên khảo, tùy bút chưa in thành sách của nhà văn Sơn Nam, sưu tầm trên các báo Tiểu thuyết thứ năm, Nhân loại, Bách khoa, Văn. Trong sách còn có phần phụ lục của tác giả Lê Minh Quốc - nhằm giúp bạn đọc có cái nhìn tương đối đầy đủ về “ông già Nam Bộ”. Không những trình bày những dấu ấn trong cuộc đời Sơn Nam mà qua đó, chúng ta còn thấy được quan niệm sáng tác của một nhà văn “thứ thiệt”: “Với tôi người nào có vinh có nhục với nghề, người đó tôi trọng, và phải có học thức. Còn hay, dở thì khó nói lắm. Người ta khen mình đâu có nghĩa là mình vinh, chê mình đâu có nghĩa là nhục. Văn chương chỉ là một phương tiện, là chữ a, chữ b, chữ c thôi, nhưng tiếng nói của mạch máu này với mạch máu kia, là lượng sóng ngầm diễn tả được những cái mà các lĩnh vực khác không diễn tả được” (Báo Tuổi Trẻ ngày 18.1.1996).
Tuyển tập này được lấy tên “Điệu nghệ ở đời”, là tên một truyện ngắn trong tập, cũng vì hai từ “điệu nghệ” tự bản thân nó đã phản ánh cách nói đặc trưng của người miền Nam. Ta hãy nghe Sơn Nam giải thích cặn kẽ trong “Văn minh miệt vườn”:
“Cái luân lý ‘ăn ở đúng điệu nghệ’ thành hình ở miền Nam do hoàn cảnh đặc biệt. Đám lưu dân lập đồn điền hay lập ấp bị bọn quan lại và sĩ phu khinh miệt. Đám lưu dân chuộng tự do, bình đẳng, ra đi xa quê nhà vì họ là nạn nhân của chế độ cai trị phong kiến tôn ti trật tự, do luân lý Khổng Mạnh đề ra; đạo luật Gia Long đâu phải hoàn toàn đúng và công bình.
Kẻ sĩ thi đậu cao tập tành trở thành quân tử. Người dốt chữ làm thuê làm mướn, mặc nhiên là dân đen, là tiểu nhân. Người đi lập ấp, người gia nhập đồn điền, kể cả người chỉ huy đều gồm đa số thất học. Họ thú nhận điều ấy với thái độ tự tôn. Đám dân cần cù dốt chữ này vẫn có luật lệ riêng, luân lý riêng. Đó là ‘điệu nghệ’.
Điệu là đạo, nói trại ra.
Nghệ là nghĩa, nói trại ra.
(…) Quan niệm ‘điệu nghệ’ tạo ra một kiểu anh hùng, một người quân tử bình dân. Cánh cửa của đạo và nghĩa luôn luôn mở rộng để đón tất cả mọi người không phân biệt giàu nghèo, dĩ vãng tốt hay xấu. Nếu biết điệu nghệ thì mọi việc tranh chấp đều có thể giải quyết dễ dàng trong vòng anh em với nhau, không cần pháp luật hoặc nhà cầm quyền can thiệp vào vì bản chất của người lưu dân là chống đối bọn quan lại phong kiến đã áp bức họ từ trước.
Giá trị con người không ở tiền bạc, huyết thống nhưng là ở thái độ tích cực ‘lâm nguy bất cứu mạc anh hùng’ (đối với đồng loại), ‘bần tiện chi giao mạc khả vong’ (đối với bạn bè).”