Henri Bergson là triết gia người Pháp, một nhân vật có ảnh hưởng lớn của triết học cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Ông là giáo sư triết học tại Collège de France từ năm 1900 đến năm 1921 và nhận giải Nobel Văn chương năm 1927 (trao năm 1928). “Tiến hóa sáng tạo” là cuốn sách nổi bật thể hiện tư tưởng triết học của Bergson khi ông đánh giá lại toàn bộ thuyết tiến hóa của Darwin.
“Tiến hóa sáng tạo” không chỉ là một chuyên khảo triết học; đó còn là bản tuyên ngôn hùng hồn của Henri Bergson về một vũ trụ không ngừng chuyển dịch. Qua tác phẩm này, Bergson khẳng định vị thế của mình như một triết gia nhìn thấu những hạn chế của các lý thuyết sinh học đương thời, khi chúng cố đóng khung sự sống vào những khuôn mẫu cơ giới khô khan.
Bố cục của cuốn sách gồm 4 chương:
- Chương I: Về sự tiến hóa của sự sống
- Chương II: Những hướng đi phân kỳ của sự tiến hóa của sự sống - Sự đờ đẫn - Trí năng, bản năng
- Chương III: Về ý nghĩa của sự sống - Trật tự của tự nhiên và hình thức của trí năng
- Chương IV: Cơ chế điện ảnh của tư duy và ảo tưởng cơ học - Lược qua lịch sử các hệ thống - Sự trở thành thực thụ và thuyết tiến hóa giả
Qua các chương sách Bergson cho rằng, nếu chỉ nhìn sự sống qua lăng kính của các quy luật vật lý hay những biến đổi ngẫu nhiên, chúng ta sẽ bỏ sót một yếu tố then chốt: durée (thời tục). Với Bergson, thời gian không phải là những tích tắc rời rạc trên mặt đồng hồ, mà là một dòng chảy liên tục, nơi quá khứ thẩm thấu vào hiện tại để nhào nặn nên một tương lai hoàn toàn mới.
Tâm điểm của lý thuyết tiến hóa sáng tạo là khái niệm élan vital (đà sống). Bergson đề xuất rằng toàn bộ quá trình tiến hóa nên được hiểu như là sự bền bỉ của một xung năng sống mãnh liệt, một sức mạnh nội tại luôn tìm cách xuyên thủng sự trì trệ của vật chất để không ngừng sản sinh ra những hình thái sống đa dạng. Trong thế giới quan này, tiến hóa không phải là một kế hoạch đã được lập trình sẵn hay một cỗ máy vận hành theo định luật mà là một hành động sáng tạo liên tục, bất tận. Sự kết hợp giữa tư duy khoa học sắc sảo và tâm hồn nghệ sĩ đã góp phần mang về cho ông giải Nobel Văn chương danh giá.
Cuốn sách nằm trong bộ sách gồm 2 cuốn “Tiến hóa sáng tạo” và “Thời độ và đồng thời” của tác giả Henri Bergson.
Đánh giá, nhận xét của chuyên gia dành cho cuốn sách Tiến Hóa Sáng Tạo - Henri Bergson
1. William James (Triết gia tâm lý học người Mỹ): Trong một bức thư đầy phấn phấn khích gửi cho chính Bergson sau khi đọc xong tác phẩm, James đã viết: "Ôi ông Bergson thân mến, Tiến hóa sáng tạo của ông là một điều kỳ diệu, một kỳ quan thực sự trong lịch sử triết học... Nó là một tác phẩm sẽ tồn tại vĩnh cửu." (Nguồn: The Letters of William James, Vol. 2, 1920).
2. Bertrand Russell (Triết gia và nhà toán học người Anh): Dù có những quan điểm phê bình gay gắt về phương pháp luận, Russell vẫn phải thừa nhận sức ảnh hưởng không thể phủ nhận của tác phẩm khi nhận định: "Tiến hóa sáng tạo của Bergson là một cuốn sách đã đạt được thành công rực rỡ mà hiếm có tác phẩm triết học nào trong thời đại này có được." (Nguồn: A History of Western Philosophy - Lịch sử triết học Tây phương, 1945).
3. Hội đồng Giải thưởng Nobel: Khi trao giải Nobel Văn chương năm 1927 cho Bergson (trao năm 1928), Viện Hàn lâm Thụy Điển đã vinh danh ông như sau: "... ghi nhận những ý tưởng phong phú và đầy sức sống của ông, cùng kỹ năng rực rỡ mà qua đó chúng được trình bày." (Nguồn: Nobel Prize in Literature Presentation Speech, 1927).
4. Gilles Deleuze (Triết gia Pháp hiện đại): Một trong những người kế thừa và làm mới tư tưởng Bergson đã khẳng định tầm vóc vượt thời gian của cuốn sách: "Tiến hóa sáng tạo là cuốn sách sâu sắc nhất của thế kỷ về vấn đề sự sống." (Nguồn: Le Bergsonisme - Chủ nghĩa Bergson, 1966).
Mục lục sách Tiến Hóa Sáng Tạo - Henri Bergson
Lời đơn vị xuất bản
Bảng đối chiếu thuật ngữ
Lời người dịch
Bảng viết tắt tên tác phẩm của Bergson
Dẫn nhập
Chương I. Về sự tiến hóa của sự sống
Về thời tục nói chung. Các cơ thể vô cơ. Các cơ thể hữu cơ: sự lão hóa và tính cá thể. * Về thuyết chuyển hóa và các cách diễn giải. Cơ giới luận triệt để: sinh học và vật lý-hóa học. Mục đích luận triệt để: sinh học và triết học. * Tìm kiếm một tiêu chuẩn Thảo luận những lý thuyết chuyển hóa khác nhau dựa trên một ví dụ đặc thù. Darwin và những biến bị từ từ. De Vries và sự biến dị đột ngột. Eimer và phát sinh thẳng. Những nhà tân Lamarck và tính di truyền tập nhiễm. * Đà Sống.
Chudng II. Những hướng đi phân kỳ của sự tiến hóa của sự sống - Sự đờ đẫn - Trí năng, bản năng
Ý niệm chung về tiến trình tiến hóa. Sự sinh trưởng. * Những khuynh hướng phân kỳ và bổ sung. Ý nghĩa của sự tiến triển và sự thích nghi. * Quan hệ của động vật với thực vật Sơ đồ của đời sống động vật. Sự phát triển của loài vật. * Những hướng đi lớn của sự tiến hóa sự sống: sự đờ đẫn, trí năng, bản năng. * Chức năng chủ đạo của trí năng. * Bản tính của bản năng. * Sự sống và ý thức. Vị thế bề ngoài của con người trong tự nhiên.
Chương III. Về ý nghĩa của sự sống - Trật tự của tự nhiên và hình thức của trí năng
Quan hệ của vấn đề sự sống với vấn đề nhận thức. * Phương pháp triết học. Vòng tròn luẩn quẩn bề ngoài của phương pháp đề xuất. Vòng tròn luẩn quẩn thực sự của phương pháp ngược lại. * Về khả thể của một sự phát sinh đồng thời của vật chất và trí năng. Hình học cố hữu về vật chất. Chức năng chủ chốt của trí năng. * Phác thảo một lý thuyết nhận thức dựa trên phân tích về ý niệm vô trật tự. Hai hình thức đối lập của trật tự: vấn đề của giống loài và của quy luật. Sự vô trật tự và hai trật tự. * Sự sáng tạo và sự tiến hóa. Thế giới vật chất. Về nguồn gốc và đích đến của sự sống. Cái bản chất và cái tùy thuộc trong tiến trình hữu sinh và trong chuyển động tiến hóa. Nhân loại. Đời sống cơ thể và đời sống tinh thần.
Chương IV. Cơ chế điện ảnh của tư duy và ảo tưởng cơ học - Lược qua lịch sử các hệ thống - Sự trở thành thực thụ và thuyết tiến hóa giả
Phác thảo một phê phán những hệ thống dựa trên phân tích ý niệm hư vô và bất biến. Hiện hữu và hư vô. * Sự trở thành và hình thức. * Triết học về mô thức và quan niệm của nó về sự trở thành. Platon và Aristote. Chiều dốc tự nhiên của trí năng. * Sự trở thành theo khoa học hiện đại. * Hai quan điểm về thời gian. * Siêu hình học của khoa học hiện đại. Descartes, Spinoza và Leibniz. * Phép phê phán của Kant. * Thuyết tiến hóa của Spencer.