Những Nam Tính

Giới thiệu sách Những Nam Tính

Những nam tính (tựa tiếng Anh: Masculinities) là cuốn sách kinh điển của Raewyn Connell - người đặt nền móng cho ngành nghiên cứu nam tính (masculinity studies), xuất bản lần đầu năm 1995 và tái bản bổ sung năm 2005. Ngay khi mới xuất bản cuốn sách đã gây một tiếng vang lớn, và được xem là một tác phẩm kinh điển về bản chất và sự hình thành bản sắc nam tính, được trích dẫn nhiều nhất trong lĩnh vực nghiên cứu nam tính.

Những nam tính đã được dịch ra nhiều thứ tiếng và năm 2004, nó được bình chọn là một trong mười cuốn sách có ảnh hưởng nhất trong khối các ngành xã hội học tại Úc. Cuốn sách là tài liệu cần thiết cho sinh viên, giảng viên nghiên cứu về giới và giới tính đồng thời là tài liệu tham khảo có giá trị cho độc giả về khoa học xã hội và nhân văn.

Nam tính không phải là thứ đàn ông “có” sẵn mà được tạo ra qua lao động, tình dục, bạo lực, chăm sóc, khoái cảm và đau đớn.., bởi vậy nó luôn biến đổi, phân hóa và gắn với quyền lực.

Trước khi Raewyn Connell đưa ra quan điểm trên trong công trình kinh điển Những nam tính (Masculinities), những "cuốn sách về đàn ông" thường xuất phát từ niềm tin rằng tồn tại một bản chất nam tính ổn định và bất biến.

Sự lựa chọn dạng số nhiều của Những nam tính trong nhan đề nguyên bản phản ánh một luận điểm xuyên suốt toàn bộ công trình: nam tính không phải là một bản chất cố định hay phổ quát, mà mang tính quan hệ, luôn được hình thành trong những bối cảnh xã hội cụ thể và tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Nói cách khác, không có "nam tính" theo nghĩa số ít, mà chỉ có những nam tính.

Một trong những đóng góp quan trọng của Connell qua công trình này là khái niệm thực hành cơ thể - phản tư (body-reflexive practice). Theo đó, cơ thể là nơi các quan hệ xã hội được sống, được phản tư và được tái cấu trúc thông qua thực hành, thay vì chỉ là nền tảng sinh học hay vật mang diễn ngôn. Nam tính, vì thế, không chỉ được "nói ra", mà được làm ra qua lao động, tình dục, bạo lực, chăm sóc, khoái cảm và đau đớn. Nam tính không phải là thứ đàn ông "có", mà là thứ họ thực hiện trong đời sống hằng ngày: trong gia đình, ở trường học, nơi làm việc, trong thể thao, quân đội, truyền thông hay các mối quan hệ thân mật. Cách nhìn này giúp chuyển câu hỏi từ "đàn ông là gì?" sang "đàn ông làm gì, trong những điều kiện nào, và với những hệ quả gì?".

Cuốn sách kết hợp nghiên cứu xã hội học với phân tích văn hóa, lịch sử và các câu chuyện đời sống cụ thể. Thông qua tư liệu lịch sử, phỏng vấn, tiểu sử cá nhân và phân tích các định chế xã hội, Connell cho thấy nam tính được hình thành, duy trì và tái sản xuất như thế nào trong những điều kiện rất cụ thể, rất đời thường. Nam tính, vì thế, không còn là một khái niệm trừu tượng, mà là một trải nghiệm sống có thật, với những hệ quả hữu hình.

Khái niệm thứ hai - và có lẽ được biết đến nhiều nhất - là nam tính bá quyền (hegemonic masculinity). Đây không phải là kiểu nam tính phổ biến nhất, nhưng được trao quyền lực biểu trưng, giữ vai trò quy chuẩn, chính danh hóa sự thống trị của nam giới nói chung và của một số nhóm nam giới nói riêng. Xung quanh nó là các cấu hình khác như nam tính đồng lõa, nam tính tòng thuộc, nam tính bị gạt ra rìa - tạo nên cái Connell gọi là trật tự giới. Nhờ đó, nam tính hiện lên không phải như một tính đồng nhất đơn lẻ, mà như một trường quan hệ đầy căng thẳng và bất cân xứng.

Cuốn sách được chia làm ba phần chính.

Phần I: Tri thức và các vấn đề của tri thức gồm ba chương. Chương 1 “Khoa học về nam tính” nhìn lại toàn bộ các lý thuyết nghiên cứu về nam tính cho đến đương thời, từ đó đặt ra yêu cầu cấp thiết cần có một khuôn khổ mới để tư duy về vấn đề này. Chương 2 “Cơ thể nam giới” tập trung vào một vấn đề thú vị đã bị nghiên cứu từ góc nhìn kiến tạo luận và nghiên cứu diễn ngôn bỏ qua, đó là vấn đề cơ thể nam giới. Chương 3 “Tổ chức xã hội của nam tính” đưa ra một cách định nghĩa về nam tính như là cấu trúc của thực hành xã hội và phân tích cấu trúc này. Trong phần này, tác giả vừa đưa ra một góc nhìn có tính chất phê phán đối với hệ thống kiến thức cũ, đồng thời định hướng khái niệm mới và mở ra khung phân tích đa dạng.

Phần II: Bốn nghiên cứu về tính năng động của nam tính, là những nghiên cứu trường hợp, thông qua phân tích các cuộc phỏng vấn những nhóm nam giới khác nhau. Bà lựa chọn phương pháp phân tích “lịch sử đời sống”, trong đó mẫu không rộng nhưng hàm lượng lý thuyết lại sâu. Hiện thực hóa phân tích về giới như là cấu hình của thực hành, tác giả nhấn mạnh vào quá trình tổ chức thực hành các cấu hình đa dạng ở từng nhóm nam giới. Sử dụng khái niệm “dự án” (project) của Jean-Paul Sartre, bà chỉ ra cách để tìm thấy cấu hình này trước hết trong tiến trình sống của cá nhân, trong vấn đề nhân cách, trong diễn ngôn, ý hệ hoặc văn hóa, và trong các định chế bị định giới chẳng hạn như nhà nước, nơi làm việc và trường học. Theo đó, phần này mời người đọc rời xa ý niệm về “nam tính nói chung” để nhìn vào những cách khác nhau mà người ta trở thành đàn ông. Có những kiểu nam tính được đề cao, được xem là quy chuẩn; có những kiểu khác bị coi là kém cỏi, lệch chuẩn hay không đủ “đàn ông”; lại có những hình thức tồn tại ở rìa, luôn phải thương lượng, che giấu hoặc điều chỉnh mình để phù hợp. “Những nam tính” ấy không đứng yên, mà luôn va chạm, cạnh tranh và định nghĩa lẫn nhau.

Phần III: Lịch sử và chính trị, mở rộng phân tích của Connell sang bình diện lịch sử dài hạn và đấu trường chính trị, nơi nam tính được hình thành, đồng thời không ngừng bị tranh chấp, thách thức và tái định nghĩa. Trong chương 8, Connell nhìn lại lịch sử ra đời của các hình thái nam tính hiện đại, cho thấy nam tính không phải là một thực thể xuyên lịch sử mà là sản phẩm của những điều kiện kinh tế, chính trị và định chế cụ thể, gắn với sự hình thành của chủ nghĩa tư bản, nhà nước hiện đại và trật tự giới toàn cầu. Chương 9 chuyển trọng tâm sang chính trị nam tính, phân tích các phong trào, cuộc đấu tranh và xung đột, nơi ý nghĩa của “làm đàn ông” trở thành một vấn đề chính trị công khai. Đến chương 10, Connell không dừng lại ở phê phán mà dự phóng những khả thể cho công bằng xã hội vượt ra ngoài các điều kiện hiện tại, bằng cách hình dung các hình thức nam tính không dựa trên thống trị, bạo lực và loại trừ. Đóng góp then chốt của Phần III nằm ở việc đặt nam tính vào dòng lịch sử và tính khả biến chính trị của nó, qua đó khẳng định rằng việc biến đổi nam tính là một phần không thể tách rời của các dự án công bằng giới và công bằng xã hội rộng lớn hơn.

- DG: Nguyễn Thị Minh