Khi Ai Cũng Biết Rằng Ai Cũng Biết

Giới thiệu sách Khi Ai Cũng Biết Rằng Ai Cũng Biết

Điều gì khiến một quy ước xã hội tồn tại hàng trăm năm rồi bỗng nhiên sụp đổ chỉ sau một câu nói? Vì sao có những điều “ai cũng biết” nhưng không ai dám nói ra? Và tại sao lời nói gián tiếp, sự im lặng hay một ánh nhìn lại có thể mang sức nặng xã hội lớn hơn cả sự thật?

“Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết” là một công trình khoa học nhận thức quan trọng của Steven Pinker, xoay quanh một khái niệm trung tâm nhưng có sức giải thích đặc biệt rộng: tri thức chung (common knowledge). Pinker cho thấy rằng nhiều hiện tượng cốt lõi của đời sống xã hội - từ ngôn ngữ, quy ước, quyền lực, tiền tệ cho đến né tránh, giả vờ hay tẩy chay - không được quyết định bởi ý định hay đạo đức cá nhân, mà bởi việc một thông tin có trở thành tri thức chung hay không.

Tri thức chung không đơn giản là “điều mà ai cũng biết”. Đó là trạng thái trong đó mọi người biết một điều, biết rằng người khác cũng biết, và biết rằng người khác biết rằng mình biết - một cấu trúc nhận thức mang tính đệ quy. Chính sự khác biệt này khiến một phát ngôn công khai, dù không cung cấp thông tin mới, vẫn có thể làm thay đổi trật tự xã hội.

Pinker mở đầu cuốn sách bằng câu chuyện Bộ quần áo mới của hoàng đế: đứa trẻ nói ra điều mà ai cũng đã thấy, nhưng chưa ai dám công khai. Lời nói ấy không tạo ra sự thật mới, mà biến một sự thật riêng lẻ thành tri thức chung, khiến toàn bộ trật tự giả vờ sụp đổ. Từ đây, Pinker đưa ra luận điểm xuyên suốt: xã hội không chỉ được cấu thành bởi sự thật, mà bởi trạng thái nhận thức chung về sự thật đó.

Một câu hỏi then chốt được đặt ra: làm thế nào con người, với năng lực nhận thức hữu hạn, có thể xử lý một khái niệm logic tưởng như đòi hỏi chuỗi suy luận vô hạn? Pinker chỉ ra rằng con người không suy luận hình thức, mà dựa vào một trực giác về tính công khai - cảm nhận rằng một điều gì đó đã “ở ngoài kia”, “ai cũng thấy”, “không thể chối cãi”. Chính trực giác này cho phép con người phối hợp hành vi hiệu quả trong xã hội phức tạp.

Từ nền tảng đó, cuốn sách mở rộng sang nhiều lĩnh vực:

• Lẽ thường và bất đồng, cho thấy vì sao những người lý trí, trung thực và có cùng thông tin không thể “đồng thuận về sự bất đồng” nếu tri thức chung đã hình thành.
• Hợp tác và phối hợp, phân biệt rõ giữa vấn đề đạo đức và vấn đề đồng bộ hành vi, qua đó giải thích sự hình thành và sụp đổ của các quy ước xã hội.
• Ngôn ngữ gián tiếp, nơi lời nói lấp lửng hay ẩn dụ được xem như công cụ để kiểm soát tri thức chung, tránh những hệ quả xã hội không mong muốn.
• Cảm xúc và tín hiệu xã hội, khi khóc, cười, đỏ mặt hay ánh nhìn trở thành phương tiện công khai hóa trạng thái nội tâm.
• Tẩy chay và quyền lực tập thể, được phân tích như một cơ chế phối hợp dựa trên việc biến một hành vi thành điều “không thể phủ nhận”.

Bố cục cuốn sách Khi Ai Cũng Biết Rằng Ai Cũng Biết bao gồm:

• Chương 1. Hoàng đế, con voi và chiếc bánh Matzo
• Chương 2. Tri thức chung và lẽ thường
• Chương 3. Trò chơi và thú vui
• Chương 4. Đọc ý nghĩ của một người đọc ý nghĩ
• Chương 5. Vấn đề quan hệ xã hội
• Chương 6. Khóc, cười, đỏ mặt và những cái nhìn giận dữ
• Chương 7. Những lời lấp lửng
• Chương 8. Bản năng tẩy chay
• Chương 9. Sự thật tuyệt đối và sự giả dối hợp lý

Dù có nền tảng học thuật vững chắc, “Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết” được viết bằng giọng văn mạch lạc, nhiều ví dụ gần gũi, kết nối khoa học nhận thức với kinh tế học, ngôn ngữ học, xã hội học và triết học. Cuốn sách không chỉ giúp người đọc hiểu sâu hơn về cách xã hội vận hành, mà còn cung cấp một khung tư duy sắc bén để nhìn lại giao tiếp, quyền lực và sự thật trong đời sống hàng ngày.

Cuốn sách Khi Ai Cũng Biết Rằng Ai Cũng Biết đặc biệt phù hợp với:

• Người quan tâm đến khoa học nhận thức, xã hội học, kinh tế học hành vi
• Những ai làm việc trong giáo dục, truyền thông, chính sách, nghiên cứu xã hội
• Độc giả muốn hiểu sâu hơn về cơ chế vô hình chi phối hành vi con người và trật tự xã hội

“Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết” cho thấy: đôi khi, điều làm thay đổi xã hội không phải là sự thật mới - mà là khoảnh khắc một sự thật trở thành tri thức chung.

Đánh giá, nhận xét của chuyên gia dành cho cuốn sách Khi Ai Cũng Biết Rằng Ai Cũng Biết

Bill Gates liệt kê cuốn sách trong danh sách những cuốn sách đáng đọc năm 2025/2026 của ông, bên cạnh nhiều cuốn sách khác về tư duy và nhận thức. Ông cho rằng đây là một trong những cuốn sách sâu sắc giúp hiểu rõ hơn về cách con người giao tiếp, phối hợp và tương tác với nhau; nó đã thay đổi cách ông nhìn nhận các tương tác xã hội thường nhật.

“Bạn nghĩ mình biết người khác đang nghĩ gì về những điều bạn đang nghĩ ư? Thực ra, rất có thể bạn đã nhầm. Và nhờ Khi ai cũng biết rằng ai cũng biết…, giờ đây ta đã hiểu vì sao. Sau khi đọc cuốn sách này, bạn sẽ không còn nhìn nhận hành vi con người theo cách cũ nữa.” - Jonah Berger, tác giả hai cuốn sách Contagious và The Catalyst

“Một kiệt tác nghị luận. Bằng giọng văn rõ ràng, mạch lạc, Steven Pinker lý giải vì sao tri thức chung giữ vai trò then chốt trong những tương tác thành công của con người.” - Eric Maskin, nhà kinh tế học đoạt giải Nobel, giảng viên Đại Học Havard

“Một góc nhìn đặc sắc vào hậu trường của những phép tính vô hình thúc đẩy chúng ta hành động. Với khả năng xuất sắc trong việc phơi bày những điều ta vẫn xem là hiển nhiên, nhà tâm lý học nhận thức danh tiếng Steven Pinker khám phá xu hướng đậm tính người của chúng ta trong việc tiết lộ thông tin một cách có chiến lược: chỉ cho người khác thấy những gì ta muốn họ thấy mà thôi.” - Annie Duke, tác giả cuốn sách bán chạy Thinking in Bets và How to Decide

Trích đoạn sách Khi Ai Cũng Biết Rằng Ai Cũng Biết

“Là một nhà khoa học nhận thức, tôi đã dành cả cuộc đời mình để tìm hiểu cách con người suy nghĩ. Vì thế, chủ đề khiến tôi say mê nhất hẳn là cách con người suy nghĩ về việc người khác đang nghĩ gì, rồi cách họ nghĩ về việc người khác nghĩ rằng họ đang nghĩ gì, và thậm chí là cách họ nghĩ về việc người khác nghĩ rằng họ nghĩ rằng họ đang nghĩ gì. Tuy quá trình tư duy này nghe có vẻ rắc rối nhưng chúng ta vẫn thực hiện nó hằng ngày, ít nhất là một cách ngầm hiểu, và trong chừng mực mà nó được gọi bằng thuật ngữ tri thức chung (common knowledge).”

“Khi thốt lên rằng hoàng đế không mặc gì cả, cậu với đám đông điều gì mới mẻ. Nhưng dù vậy, cậu vẫn làm giàu bé không nói ra thêm cho tri thức của họ. Bằng việc buột miệng nói ra điều mà ai cũng nhìn thấy ngay giữa đám đông, cậu đã đảm bảo rằng giờ đây họ biết mọi người khác đều biết điều họ biết, rằng mọi người đều biết rằng mọi người đều biết điều đó, và cứ thế tiếp diễn. Và điều đó đã thay đổi mối quan hệ của họ với hoàng đế, từ tôn kính phục tùng sang chế giễu và khinh miệt.”

“Chỉ cần hai lớp suy nghĩ lồng nhau thôi cũng đủ khiến chúng ta thấy quay cuồng, trong khi tri thức chung lại đòi hỏi một chuỗi vô hạn như thế, điều mà rõ ràng không thể chứa nổi trong một hộp sọ hữu hạn. Rất có thể, đó chỉ là một trực giác đơn giản rằng sự việc ấy là “công khai”, hoặc “ở ngoài kia”, hoặc “ở đó để ai cũng thấy được”.

Sau đây là những ý tưởng chính. Thứ nhất, tri thức chung (theo nghĩa chuyên môn) về mặt logic khác hẳn tri thức riêng: Một điều khi được nói ra nơi công cộng, thì dù ai cũng biết, vẫn có thể thay đổi mọi thứ. Thứ hai, điều chính yếu mà tri thức chung có thể cải thiện là khả năng phối hợp: Khi từ hai người trở lên có tri thức chung thì họ có thể đưa ra những lựa chọn bổ trợ cho nhau, những lựa chọn mà nếu chỉ dựa vào tri thức riêng, họ sẽ không tự tin thực hiện. Thứ ba, vì tri thức chung có sức mạnh như vậy, con người dường như nhạy cảm với nó một cách bản năng, như thể ta có một giác quan dành riêng cho khái niệm logic này. Thứ tư, chính trực giác đó đã cho phép loài người phối hợp hành vi trong các mạng lưới xã hội như các cộng đồng, nền kinh tế hay quốc gia. Nhờ thế, nhiều hiện tượng trong đời sống chung, từ nghi thức, quy ước đến chuẩn mực ứng xử, có thể được hiểu như giải pháp cho các vấn đề phối hợp. Điều này cũng giúp lý giải một số “căn bệnh” xã hội như mốt nhất thời, đám đông quá khích, những cơn hoảng loạn tập thể, bong bóng kinh tế hay hiện tượng im lặng dây chuyền. Thứ năm, các mối quan hệ cá nhân, như với gia đình, bạn bè, người thân, cấp trên, cấp dưới, hàng xóm, đồng nghiệp hay đối tác, đều là những “trò chơi phối hợp”, và cũng cần đến tri thức chung để được bền vững. Cuối cùng, bởi mọi trạng thái cân bằng phối hợp (coordination equilibrium) này đều đi kèm cả quyền lợi và nghĩa vụ, con người thường tìm cách lẩn tránh chúng bằng việc tự “làm ngơ” trước điều mà mọi người đều biết, từ đó nảy sinh những “nghi thức” như giả vờ một cách vô hại, tỏ ra không biết, ngầm hiểu hoặc khéo léo lảng tránh. Nói cách khác, những tình trạng căng thẳng trong đời sống, từ quan hệ riêng tư đến chính trị, đều bắt nguồn từ mong muốn lan tỏa hoặc che giấu tri thức chung.”

“Khi trẻ ba tuổi được dạy một dữ kiện mới về một vật thể (như “con mèo của tôi thích chơi với nó”), chúng không cho rằng người lạ biết dữ kiện đó.10 Điều này cho thấy từ ngữ là hình thức sớm nhất và phổ biến nhất của tri thức chung trong đời sống con người.”

“Tại sao khỉ lại dành công sức chăm sóc lông và hy sinh thời gian để gỡ ký sinh trùng cho nhau, trong khi một con khỉ vị kỷ chỉ hưởng lợi từ sự chăm sóc ấy mà không hề đáp trả, chiếm ưu thế hơn những con khỉ rộng lượng trong đàn và truyền gen vị kỷ cho thế hệ sau, cuối cùng khiến hành vi chăm sóc lông có nguy cơ biến mất?”

“Thể loại trinh thám, xét cho cùng, là một dạng huấn luyện trí óc, nơi chúng ta khám phá thế giới bằng cách phân tích suy nghĩ của người khác.”

“Cũng như với mọi chuẩn mực cho phép sự phối hợp diễn ra, một mối quan hệ xã hội chỉ bền vững khi được xây dựng trên tri thức chung. Bạn và tôi chỉ có thể được coi là bạn bè (hay tình nhân, hay cấp trên-cấp dưới, hay người bán-người mua) khi cả hai đều biết điều đó, và đồng thời biết rằng đối phương cũng biết như vậy, tạo nên một vòng lặp vô tận.”

“Hai con người lý trí khi đã có tri thức chung gần như sẽ hợp thành một bộ óc chung, với tri thức là phần giao nhau của cả hai.”

“Thoạt nhìn, ta có thể nghĩ rằng khi hai người lý trí có bất đồng, chẳng hạn như một người theo cánh tả và một người theo cánh hữu, thì họ sẽ bắt đầu ở hai thái cực đối lập rồi tiến lại gần nhau hơn cho đến khi gặp nhau ở điểm giữa. Nhưng trong thế giới của Aumann, đối thoại lý trí không diễn ra như vậy. Lý trí không giống cảnh người mua kẻ bán mặc cả dần nhích tới một mức giá ở giữa. Suy cho cùng, làm sao ta có thể kỳ vọng sự thật tình cờ nằm chính giữa niềm tin của hai người vốn đã bất đồng?”

“Xét cho cùng, nếu bạn nghèo, thì dù số tiền bạn nhận được đến từ hòm công đức, nhặt được ở ngưỡng cửa, lấy từ ba lô của một người giàu, hay được đặt thẳng vào tay, bạn vẫn có thể mua được cùng một lượng thức ăn.”

“Những cấp độ tri thức xoay quanh các khoản quyên góp không chỉ là đề tài cho các cuộc tranh luận như trong sách Talmud hay các kịch bản phim hài. Trong đời thực, người ta thường chỉ trích những nhà hảo tâm quá hám danh, như vụ phẫn nộ nhắm vào hai nhà từ thiện đã rút lại khoản quyên góp ba triệu đô cho một sở thú chỉ vì tấm bảng khắc tên họ quá nhỏ.6 Những phán xét ấy không hề nhỏ, nhất là trong bối cảnh các tổ chức từ thiện ngày nay ngày càng được kỳ vọng giải quyết những vấn đề bức thiết nhất của thế giới, từ nạn đói, bệnh tật, thiên tai đến phát triển kinh tế và bất ổn chính trị. Thái độ của chúng ta đối với động cơ cho đi có thể quyết định mức độ hiệu quả mà lòng từ thiện đem lại.”

Thông tin tác giả Steven Pinker

Steven Pinker

Steven Pinker (Sinh năm 1954) là Nhà tâm lý học thực nghiệm chuyên nghiên cứu về nhận thức thị giác, ngôn ngữ học tâm lý và các mối quan hệ xã hội. Steven Pinker là thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ, hai lần lọt vào vòng đề cử cuối cùng của Giải thưởng Pulitzer và đã nhận chín bằng tiến sĩ danh dự. Ông được xếp vào danh sách “100 trí thức nổi danh hàng đầu thế giới” do Foreign Policy bình chọn và “100 người có tầm ảnh hưởng nhất thế giới hiện đại” của Times. Ông thường xuyên viết bài cho New York Times, Guardian và nhiều báo, tạp chí lớn khác, đồng thời là tác giả của nhiều tác phẩm đặc sắc như The Language Instinct (Bản năng ngôn ngữ), How the Mind Works (Trí óc vận hành như thế nào?), The Blank Slate (Tâm trí và bản chất con người), The Better Angels of Our Nature (Những thiên thần tốt đẹp hơn trong bản chất của chúng ta), The Sense of Style (Cảm thức về phong cách) và Enlightenment Now (Khai sáng thời hiện đại).

Xem tất cả sách của tác giả Steven Pinker